De jurist Tertulianus gaf het leerstuk Drie-eenheid intellectueel gestalte
De Romeinse jurist Tertullianus (ca. 160-225 n.Chr.) was in de eerste helft van zijn leven een heiden, die pas later het christelijke geloof aannam. Hij kan worden beschouwd als degene, die het leerstuk van de Drie-eenheid (Trinitas) formuleerde en systematisch uitwerkte. In strikte zin heeft hij de Drie-eenheid niet uitgevonden als nieuw geloofsinhoudelijk leerstuk, maar wat hij wél deed en dat is historisch van belang, is:
1. het introduceren van de term 'Trinitas' in de christelijke theologie,
2. het systematisch formuleren van de verhouding tussen Vader, Zoon en Geest,
3. het juridisch-filosofisch conceptualiseren van hun eenheid en onderscheid.
In die zin kan Tertullianus worden beschouwd als de eerste architect van het klassieke trinitarische denkkader, maar niet als de oorspronkelijke bron van dat geloof zelf.
1. Historische context vóór Tertullianus
1.1 Vroege christelijke ervaring
Het vroege christendom was in de eerste plaats liturgisch en narratief, niet leerstellig, dogmatisch. Christenen:
- baden tot God de Vader,
- verkondigden Jezus Christus als Heer,
- ervoeren de werking van de Heilige Geest.
Deze driedelige structuur is al zichtbaar in het Nieuwe Testament (bijv. Mattheüs 28:19; 2 Kor. 13:13), maar zonder een uitgewerkt, metafysisch schema.
1.2 Geen trinitair dogma in het Nieuwe Testament
Belangrijk is het om vast te stellen dat:
- het NT geen ontologische leer van de Drie-eenheid bevat,
- dat ook termen als 'ousia', 'substantia', 'persona' daar ontbreken en
- de verhouding tussen Vader en Zoon theologisch ambivalent blijft.
Het probleem waarvoor latere theologen kwamen te staan, was dus niet: 'wie is God?', maar: hoe kan God één zijn, terwijl Vader, Zoon en Geest elk een goddelijke status hebben?
2. Tertullianus: persoon en intellectuele achtergrond
2.1 Biografische situering
Tertullianus leefde en werkte in Carthago, was waarschijnlijk:
- juridisch geschoold (in het Romeins recht),
- was retorisch sterk,
- en was beïnvloed door het stoïcisme.
Zijn theologie is polemisch (strijdlustig), scherp, logisch en gericht op begripsafbakening.
2.2 Polemische context: strijd tegen modalistisch monarchianisme
De directe aanleiding voor Tertullianus' trinitarische formulering was zijn strijd tegen het zogeheten:
- modalisme (Praxeas, Noëtus),
- ook wel 'patripassianisme- genoemd.
Deze stroming stelde dat:
- Vader, Zoon en Geest verschijningsvormen (modi) zijn,
- God numeriek één persoon is die zich afwisselend manifesteert, voordoet zoals Geest. [In het Oude Testament bijvoorbeeld doet Jahweh zich als voor Geest, de Heilige Gods, Gods Geest, de Heilige, de Heilige Israëls.]
Voor Tertullianus bedreigde dit modalisme:
- de realiteit van de incarnatie,
- de historische betekenis van Jezus,
- en de innerlijke differentiatie van God.
3. De kernbijdrage van Tertullianus
3.1 De introductie van het begrip 'Trinitas'
Tertullianus is de eerste bekende auteur die expliciet spreekt van: 'Trinitas' (Latijn: drieheid)
Deze term duidt niet slechts een telling aan, maar een gestructureerde eenheid van drie onderscheiden realiteiten. [Zoals een 'vierheid' is: 'quaternio' of 'quaternitas', quaterniteit.]
Belangrijk is dat hij hiermee:
- een nieuw technisch vocabulaire introduceert,
- dat later normatief wordt in de Latijnse theologie(!).
3.2 'Una substantia, tres personae'
Zijn beroemdste formule luidt: una substantia, tres personae (één substantie, drie personen)
Dit is doorslaggevend, omdat hier voor het eerst:
- eenheid (substantia) en
- onderscheid (personae)
conceptueel van elkaar worden onderscheiden zonder ze te scheiden.
Substantia
- ontleend aan stoïcijns en juridisch denken,
- duidt een gedeelde werkelijkheid of essentie aan.
Persona
- oorspronkelijk een juridische term (rol, rechtsdrager),
- nog niet identiek aan het latere psychologische 'persoon'.
Tertullianus bedoelt hiermee niet drie centra van bewustzijn, maar drie onderscheidbare realiteiten binnen één goddelijke zijnswijze.
4. Logos-theologie en hiërarchie
4.1 De Zoon als afgeleide werkelijkheid
Tertullianus blijft duidelijk subordinationistisch:
- de Vader is de bron,
- de Zoon komt voort uit de Vader,
- de Geest komt voort uit Vader (en impliciet door de Zoon).
De Zoon is:
- eeuwig in potentie,
- maar geactualiseerd bij de schepping.
Dit wijkt af van het latere conciliaire dogma van co- en consubstantialiteit.
4.2 Geen gelijkheid in moderne zin
Bij Tertullianus is de Drie-eenheid:
- functioneel en economisch,
- niet strikt symmetrisch.
Hij spreekt expliciet over:
- orde (ordo),
- rang (gradus),
- dispositie (dispositio).
Dat maakt duidelijk dat hij geen voluit nicene triniteitsleer verdedigt.
5. Is Tertullianus de 'bedenker' van de Drie-eenheid?
5.1 Argumenten vóór die stelling
Men kan stellen dat Tertullianus de bedenker is in de zin dat hij:
1. als eerste de term 'Trinitas' gebruikt,
2. als eerste een sluitend conceptueel model formuleert,
3. als eerste Romeins-juridische categorieën toepast op God,
4. een blijvend vocabulaire creëert voor latere dogmatiek.
Zonder Tertullianus zou het Westen niet in deze vorm over God zijn gaan denken.
5.2 Argumenten tégen die stelling
Maar strikt genomen:
- bestond de drieledige godsbeleving al vóór hem,
- had hij geen conciliaire autoriteit,
- was zijn eigen leer theologisch niet normatief,
- week hij op punten af van latere orthodoxie.
Hij is dus geen schepper ex nihilo, maar een systematiserend denker.
6. Vergelijking met latere ontwikkeling
6.1 Athanasius en Nicea
De gelijkheid van Vader en Zoon wordt pas:
- expliciet verdedigd door Athanasius,
- dogmatisch vastgelegd in Nicea (325).
De term 'homoousios- ontbreekt volledig bij Tertullianus.
6.2 Augustinus
Augustinus neemt Tertullianus' terminologie over, maar:
- vult 'persona' psychologisch in,
- ontwikkelt een relationele triniteitsleer,
- elimineert subordinationisme.
Toch blijft Tertullianus' taalstructuur herkenbaar aanwezig.
7. Wetenschappelijke evaluatie
Binnen de hedendaagse patristiek wordt Tertullianus doorgaans gezien als:
- grondlegger van de Latijnse triniteitsleer,
- pionier van dogmatische precisie,
- overgangsfiguur tussen een persoonlijk, levend, bijbels geloof en vastgepinde, metafysische theologie.
Hij markeert het moment waarop het christelijk geloof conceptueel wordt vastgezet. [En daardoor een leer is geworden, geen persoonlijk geloof meer is]
Conclusie
Tertullianus was niet de uitvinder van het geloof in Vader, Zoon en Geest, maar hij was wel:
- de eerste die dit geloof systematisch conceptualiseerde,
- de bedenker van het trinitarische denkkader in technische zin,
- de architect van het Latijnse vocabulaire dat eeuwenlang normatief bleef.
Wie zegt dat Tertullianus "de Drie-eenheid heeft bedacht", zegt dus iets onjuists als historische stelling, maar iets begrijpelijks als intellectuele typering.
terug naar de vragenlijst
terug naar het weblog
^