Gurdjieff's 'waakslaap'


George Ivanovitsj Gurdjieff, een Grieks-Armeense filosoof, bedoelde met de 'waakslaap' (waking sleep) dat de biologisch wakkere mens psychologisch gezien diep slaapt. Volgens hem is de gemiddelde mens geen bewust individu, maar een geprogrammeerde machine, die puur mechanisch en gewoontegetrouw reageert op prikkels van buitenaf.

De kernkenmerken van de waakslaap
Gurdjieff stelde dat de mens leeft in een illusoire realiteit, gekenmerkt door drie grote misvattingen: - De illusie van vrije wil: wij denken dat we bewust beslissingen nemen. In werkelijkheid ‘gebeurt’ alles met ons, net zoals het regent of de wind waait. Onze acties zijn louter automatische reacties op de omgeving. - De illusie van een eenheid: de mens heeft geen vast 'Ik'. Wij bestaan uit duizenden verschillende, opeenvolgende 'Ikken'. De 'Ik' die belooft om morgen te gaan sporten, is een heel andere 'Ik' dan degene die morgenochtend de wekker uitzet.
- Constante identificatie: Mensen verliezen zichzelf volledig in hun emoties, gedachten en bezittingen. Als iemand beledigd wordt, reageert het mechanische ego direct met woede, zonder enige bewuste tussenkomst.

Waarom is deze toestand gevaarlijk?
Gurdjieff waarschuwde dat deze massale waakslaap destructieve gevolgen heeft. Omdat mensen slaapwandelen en onbewust reageren op externe suggesties, kunnen zij extreem gemakkelijk worden gemanipuleerd. Volgens hem zijn oorlogen en massapsychoses het directe resultaat van miljoenen ‘machines’ die in ‘slaaptoestand’ (de mechanische mens) blindelings achter elkaar aan lopen.

De weg naar ontwaken
Ontwaken uit deze slaap gebeurt nooit vanzelf; de natuur heeft de mens geproduceerd als een machine en heeft geen belang bij zijn evolutie. Om wakker te worden is harde, bewuste arbeid nodig middels De Vierde Weg. De belangrijkste basistechniek hiervoor was:
Zelf-herinnering (Self-remembering): de voortdurende, actieve poging om in het huidige moment bewust te zijn van zowel de buitenwereld als je eigen interne toestand (je lichaam, emoties en gedachten), zonder erin op te gaan.

Gurdjieff gebruikte in zijn instituut in Frankrijk een reeks intense, onorthodoxe oefeningen om de mechanische patronen van zijn leerlingen te doorbreken. Al deze oefeningen waren erop gericht om de automatische piloot uit te schakelen en de aandacht te splitsen.

De bekendste en meest effectieve praktijken waren:
1. De Stop-oefening
Dit was een van zijn meest beruchte methoden. Op elk willekeurig moment (tijdens het eten, praten, of zwaar fysiek werk) kon Gurdjieff of een instructeur luid “Stop!” roepen.
De uitvoering: alle leerlingen moesten onmiddellijk bevriezen in de exacte positie waarin ze zich bevonden. Geen spier mocht meer bewegen, zelfs de richting van de blik moest fixeren.
Het doel: het doorbreken van de mechanische stroom van bewegingen en gedachten. In die absolute stilte werd de leerling gedwongen om zijn innerlijke toestand, spierspanningen en opkomende paniek of frustratie puur te observeren.

2. Gurdjieff Movements (De Heilige Dansen)
Gurdjieff componeerde complexe, ritmische dansen en bewegingsreeksen, deels gebaseerd op geheime tradities die hij in Azië en het Midden-Oosten had bestudeerd (de dans van derwisjen).
De uitvoering: verschillende delen van het lichaam moesten tegelijkertijd tegenstrijdige, onnatuurlijke bewegingen uitvoeren (bijvoorbeeld: het hoofd draait in een driehoek, de armen bewegen in een vierkant, en de voeten tellen een ander ritme).
Het doel: de dansen waren zo complex dat het onmogelijk was om ze op de automatische piloot uit te voeren. Zodra de aandacht afdwaalde, ging de beweging fout. Het dwong tot een totale, harmonieuze samenwerking tussen het intellect, de emotie en het bewegingscentrum.

3. Onnodig en zwaar fysiek werk
Op zijn landgoed in Fontainebleau liet Gurdjieff zijn vaak hoogopgeleide, intellectuele leerlingen urenlang zware fysieke arbeid verrichten, zoals het graven van sloten of het verplaatsen van zware stenen. De uitvoering: vaak gaf hij halverwege de dag de opdracht om het werk weer volledig ongedaan te maken (bijvoorbeeld de sloot weer dichtgooien).
Het doel: dit was een directe aanval op de intellectuele 'Ik' die alles nuttig en logisch wil vinden. Het confronteerde leerlingen met hun innerlijke weerstand, luiheid en ego-reacties, terwijl ze fysiek uitgeput raakten.

4. Bewuste frictie (De wekker zetten)
Leerlingen moesten voor zichzelf situaties creëren die botsten met hun natuurlijke voorkeuren. De uitvoering: iemand die van nature chaotisch was, moest alles dwangmatig ordenen. Iemand die dol was op suiker, moest tijdelijk stoppen met zoetigheid. Gurdjieff zette ook vaak bekend ‘moeilijke’ karakters als kamergenoten bij elkaar.
Het doel: door opzettelijk frictie te creëren tussen wat het lichaam/ego wil en wat de wil beveelt, ontstaat er psychologische energie. Deze energie is nodig om de waakslaap te doorbreken.

5. Externe en Interne Overweging
Gurdjieff leerde zijn studenten het verschil tussen hoe zij energie verloren in het contact met anderen. De uitvoering: stoppen met 'interne overweging' (je voortdurend zorgen maken over wat anderen van je vinden, je beledigd voelen, of sympathie zoeken). In plaats daarvan moesten ze 'externe overweging' toepassen: bewust begrijpen wat de ander nodig heeft, zonder jezelf er emotioneel in te verliezen.

Gurdjieff deelde de menselijke psyche in drie verschillende 'centra' op om deze oefeningen uit te leggen. Hij stelde dat de menselijke machine niet door één centrale geest wordt bestuurd, maar door drie onafhankelijke 'breinen' of centra. Bij de gemiddelde mens die in ‘waakslaap’ leeft, werken deze drie centra totaal niet samen. Ze spreken een andere taal, zijn slecht ontwikkeld en zitten elkaar voortdurend in de weg. Volgens De Vierde Weg is een mens pas 'volwaardig' als deze drie centra volledig in balans zijn gebracht.

De drie hoofdcentra

tabel De menselijke psyche
IntellectEmotieLichaam
Hoofd/DenkenHart/VoelenBuik/Doen

Dit zijn de drie hoofdcentra die Gurdjieff onderscheidde:
1. Het Intellectuele Centrum (Het Hoofd)
Functie: Denken, analyseren, logica, vergelijken, formuleren en het verwerken van abstracte concepten.
Snelheid: dit is het langzaamste centrum van de drie. Het heeft tijd nodig om informatie te overwegen en te verwerken.
Probleem in de waakslaap: hoewel het traag is, probeert het intellectuele centrum in onze moderne cultuur de leiding over te nemen. Het bemoeit zich voortdurend met zaken waar het geen verstand van heeft (zoals gevoelens of fysieke reflexen), wat leidt tot twijfel en passiviteit.

2. Het Emotionele Centrum (Het Hart)
Functie: voelen, passie, sympathie, antipathie, moreel besef en artistieke waardering.
Snelheid: veel sneller dan het intellectuele centrum. Gevoelens en intuïties ontstaan vaak in een fractie van een seconde.
Probleem in de waakslaap: dit centrum is bij de moderne mens erg onstabiel en reageert puur mechanisch. Het wisselt voortdurend tussen kunstmatige claims van 'liefde' en 'haat', en raakt snel geïdentificeerd met negatieve emoties (zoals zelfmedelijden en jaloezie).

3. Het Bewegings- en Instinctieve Centrum (Het Lichaam/De Buik)
Functie: Gurdjieff splitste deze fysiologisch soms op, maar behandelde ze praktisch als één fysiek centrum. Het reguleert interne processen (zoals de spijsvertering en ademhaling) én uiterlijke bewegingen (zoals lopen, reflexen en aangeleerde fysieke vaardigheden zoals autorijden of typen).
Snelheid: dit is het allersnelste centrum. Het moet direct kunnen reageren op gevaar (bijvoorbeeld je hand wegtrekken bij vuur).
Probleem in de waakslaap: Het lichaam is vaak lui, volgt puur mechanische gewoontes en slaat spanningen op die veroorzaakt worden door de conflicten in de andere twee centra.

De foute samenwerking (De 'Verkeerde Werking')
Gurdjieff stelde dat bijna alle menselijke ellende voortkomt uit het feit dat de centra elkaars werk overnemen:
Wanneer je logisch moet nadenken over een probleem, ga je opeens emotioneel reageren.
Wanneer je puur moet voelen of genieten (bijvoorbeeld van kunst of een relatie), gaat het intellect de situatie kapot-analyseren.
Wanneer je een fysieke handeling verricht (zoals tennis of piano spelen), gaat het intellect zich ermee bemoeien, waardoor je direct blokkeert en fouten maakt.

Het doel van zijn oefeningen
De eerder genoemde oefeningen, zoals de Complex Movements (Heilige Dansen), waren er specifiek op gericht om deze drie centra simultaan en correct te laten werken. De dans eiste dat het hoofd de opeenvolging onthield (intellect), het hart de juiste attitude of sfeer vasthield (emotie), en het lichaam de onnatuurlijke bewegingen strak uitvoerde (beweging). Pas als alle drie de centra harmonieus samenwerken, kan de mens volgens Gurdjieff ‘ontwaken’.

De hogere centra
Gurdjieff stelde dat de mens naast de drie lagere centra (hoofd, hart en lichaam) ook over twee hogere centra beschikt. Deze hogere centra zijn in elk mens al vanaf de geboorte volledig ontwikkeld en perfect actief. Het probleem is niet dat ze niet werken, maar dat onze lagere centra zo druk, chaotisch en luidruchtig zijn dat de verbinding ermee is verbroken. Wij zijn simpelweg ‘doof’ voor de signalen die deze hogere centra voortdurend uitzenden.

Dit zijn de twee hogere centra volgens De Vierde Weg:
1. Het Hoger Emotioneel Centrum
De functie: dit centrum is de bron van écht objectief gevoel, universele liefde, diepe intuïtie en religieuze extase.
De werking: waar ons gewone emotionele centrum altijd schommelt tussen leuk en stom, of liefde en haat, kent het Hoger Emotioneel Centrum geen dualiteit. Het stelt een mens in staat om de eenheid van alles te voelen.
Ervaring: wanneer de verbinding met dit centrum heel kort openspringt, ervaart een mens een staat van kosmisch bewustzijn, intense helderheid over het bestaan, of mystieke ervaringen waarbij angst volledig verdwijnt.

2. Het Hoger Intellectueel Centrum
De functie: dit is het allerhoogste centrum. Het herbergt objectieve kennis en de absolute waarheid over de kosmos, de wetten van de natuur en de zin van het leven.
De werking: het lagere intellect kan slechts stap voor stap, logisch en lineair nadenken (als een trage computer). Het Hoger Intellectueel Centrum werkt daarentegen direct en holistisch. Het ziet het grote geheel, het verleden, het heden en de toekomst in één flits.
Ervaring: toegang tot dit centrum brengt een staat van objectief bewustzijn. Gurdjieff waarschuwde dat als een onvoorbereid mens (wiens lagere centra nog een chaos zijn) hier per ongeluk mee in contact komt, diegene letterlijk gek kan worden. De stortvloed aan informatie en absolute waarheid is te groot voor een ongetraind brein.

Waarom kunnen we er niet bij?
De lagere centra werken op een veel te lage ‘frequentie’ of met de verkeerde ‘brandstof’ (energie). Gurdjieff vergeleek het met een fijngevoelig radiostation dat probeert uit te zenden naar een radio die vol zit met statische ruis en waarvan de knoppen kapot zijn.
Onze lagere centra zijn voortdurend bezig met negatieve emoties, nutteloos piekeren en mechanische gewoonten. Dit vreet alle psychologische energie op. Pas wanneer de drie lagere centra door harde discipline (zoals de Movements of Zelf-herinnering) volledig stil, harmonieus en gebalanceerd worden, ontstaat er een transformatie van energie.
Pas op dat moment wordt de 'verbindingstunnel' naar de hogere centra hersteld. Een mens krijgt dan permanente toegang tot deze hogere staten van bewustzijn en is, in Gurdjieffs termen, definitief ‘ontwaakt’.

Bron artikel: Google AI-modus

terug naar deel 3 de aanvangstoestand

terug naar het weblog






^