Geestkunde en de leer van Jezus: een vergelijkend onderzoek

Bron: ChatGPT+

Inhoud
Inleiding
1. De oorsprong van de mens
2. God als Vader
3. De geestelijke aard van de mens
4. De onbewuste vereenzelviging
5. Innerlijke omvorming
6. De liefde als hoogste eigenschap
7. Het geweten en de deugden
8. Het koninkrijk van God
9. Gebed en zelfbezinning
10. Vergeving, zonde en bevrijding
11. De betekenis van Jezus zelf
12. De dood en de opstanding
13. Overzicht van overeenkomsten en verschillen
14. Een belangrijk filosofisch onderscheid
15. Wetenschap en historie
16. Eindconclusie


Inleiding
Wanneer we geestkunde vergelijken met de leer van Jezus, zoals die in de vier evangeliën van het Nieuwe Testament is overgeleverd, komen opmerkelijke overeenkomsten aan het licht. Beide stellen de geestelijke ontwikkeling van de mens centraal, beide beschouwen de verhouding tussen God en de mens als wezenlijk, en beide benadrukken dat de mens door een innerlijke verandering tot een hogere vorm van mens-zijn kan komen.
Toch zijn er ook fundamentele verschillen. Die hebben vooral betrekking op de oorsprong en de aard van de menselijke geest, de verhouding tussen God en mens, de betekenis van Jezus zelf en de wijze waarop de mens zijn uiteindelijke bestemming bereikt.

Voor een zorgvuldige vergelijking moeten we onderscheid maken tussen drie zaken:
1. De leer van Jezus zelf, voor zover die uit zijn woorden en handelingen in de evangeliën kan worden gereconstrueerd.
2. De latere christelijke theologie, vooral de opvattingen over de erfzonde, de verzoeningsleer, de Drie-eenheid en de goddelijke natuur van Christus.
3. Geestkunde, zoals beschreven in jouw samenvatting, waarin de menselijke geest uit de goddelijke algeest voortkomt en zich door bewustwording en de ontwikkeling van zijn geestelijke vermogens kan verwerkelijken.
Het is belangrijk om de leer van Jezus niet zonder meer gelijk te stellen aan de latere kerkelijke dogmatiek! Evenmin moeten we overeenkomsten in woordgebruik onmiddellijk beschouwen als overeenkomsten in betekenis.

Mijn centrale onderzoeksvraag luidt daarom:
In hoeverre beschrijven Jezus en geestkunde dezelfde geestelijke ontwikkelingsweg, en waar verschillen hun opvattingen over de oorsprong, de aard en de bestemming van de mens?

terug naar de Inhoud

1. De oorsprong van de mens: geschapen door God of voortgekomen uit God?

Geestkunde
Volgens geestkunde is de menselijke geest door een bolvormige verdichting uit de goddelijke algeest voortgekomen. De algeest is de oorspronkelijke, eeuwige en oneindige werkelijkheid van geestelijk licht en geestelijke warmte. De menselijke geest is daaruit voortgekomen en blijft er wezenlijk mee verbonden.
De mens is daardoor in zijn diepste wezen een geestelijke zelfstandigheid die uit dezelfde goddelijke werkelijkheid afkomstig is. Het menselijke bestaan op aarde heeft een ontwikkelingsdoel: de geest moet zich bewust worden van zijn eigen aard en oorsprong.

De leer van Jezus
Jezus spreekt herhaaldelijk over God als de Vader van de mensen. In Matteüs 6:9 leert hij zijn leerlingen bidden: Onze Vader in de hemel, uw naam worde geheiligd. In Matteüs 5:45 roept hij zijn toehoorders op hun vijanden lief te hebben, opdat zij kinderen van hun hemelse Vader zullen zijn. In Johannes 4:24 staat: God is geest. En in Johannes 17:21 bidt Jezus dat zijn leerlingen één zullen zijn, zoals hij en de Vader één zijn.
Deze uitspraken wijzen op een diepe geestelijke verbondenheid tussen God en de mens.

Toch zegt Jezus nergens uitdrukkelijk dat de menselijke geest door een verdichting uit Gods eigen geestelijke werkelijkheid is ontstaan. De evangeliën veronderstellen doorgaans het joodse scheppingsgeloof: God is de Schepper en de mens is zijn schepsel.

Vergelijking
Overeenkomst: De mens staat in een fundamentele verhouding tot God en kan niet volledig worden begrepen zonder zijn goddelijke oorsprong of afhankelijkheid.
Verschil: In geestkunde is de menselijke geest een zelfstandige verdichting uit de goddelijke algeest. Bij Jezus overheerst de persoonlijke verhouding tussen de hemelse Vader en zijn kinderen, zonder een uitgewerkte ontologische verklaring van het ontstaan van de menselijke geest.
Dit verschil is belangrijk. Geestkunde beschrijft ‘hoe de menselijke geest uit het goddelijke voortkomt’, terwijl Jezus vooral onderwijst ‘hoe de mens in verbondenheid met God behoort te leven’.

terug naar de Inhoud

2. God als Vader en als moederlijk-vaderlijke werkelijkheid

Geestkunde
Geestkunde beschrijft de goddelijke algeest als één werkelijkheid met twee onderscheiden, elkaar aanvullende geestelijke hoedanigheden. De donkere koelte vertegenwoordigt de rust, ontvankelijkheid en het vrouwelijke; de lichtende warmte vertegenwoordigt de beweging, werkzaamheid en het mannelijke. Deze beide zijn geen gescheiden goden, maar vormen samen de ene goddelijke werkelijkheid. Daarmee krijgt het goddelijke zowel moederlijke als vaderlijke eigenschappen.

De leer van Jezus
Jezus spreekt vrijwel altijd over God als Vader. Dat is begrijpelijk vanuit de joodse religieuze en taalkundige achtergrond waarin hij leefde. Toch gebruikt hij ook beelden met moederlijke kenmerken.
In Matteüs 23:37 zegt Jezus over Jeruzalem: Hoe vaak heb ik je kinderen niet bijeen willen brengen zoals een hen haar kuikens onder haar vleugels bijeenbrengt. Hier vergelijkt Jezus zijn eigen zorg voor de mensen met de beschermende zorg van een moedervogel.
In Lucas 15:8-10 gebruikt Jezus het beeld van een vrouw die een verloren munt zoekt en zich verheugt wanneer zij die terugvindt. Dat beeld maakt Gods vreugde over de terugkeer van een zondaar begrijpelijk.

Vergelijking
Beide benaderingen kennen aan de goddelijke werkelijkheid eigenschappen toe die wij zowel vaderlijk als moederlijk kunnen noemen.
Het verschil is dat geestkunde deze twee hoedanigheden beschouwt als wezenlijke aspecten van de goddelijke werkelijkheid, terwijl Jezus ze gebruikt in persoonlijke en relationele beelden.
Bij Jezus vinden we geen expliciete leer van een goddelijke vrouwelijke en mannelijke zelfstandigheid.
De overeenkomst is daarom vooral symbolisch en religieus, niet rechtstreeks metafysisch.

terug naar de Inhoud

3. De geestelijke aard van de mens

Geestkunde
Een centrale gedachte van geestkunde is dat de mens in wezen een geest is die beschikt over vier geestelijke vermogens:
- Waarnemen
- Denken
- Voelen
- Willen
Deze vermogens zijn uitdrukkingen van het geestelijke licht en de geestelijke warmte. Door hun bewuste en beheerste werkzaamheid ontwikkelt de geest zichzelf. De mens is niet in de eerste plaats zijn lichaam of zijn persoonlijkheid, maar de geestelijke zelfstandigheid die zich daarvan bedient.

De leer van Jezus
Jezus maakt onderscheid tussen het lichamelijke bestaan en de diepere werkelijkheid van de mens.
In Matteüs 10:28 zegt hij: Wees niet bang voor hen die wel het lichaam maar niet de ziel kunnen doden.
Daarmee wordt een onderscheid gemaakt tussen het vergankelijke lichaam en een diepere dimensie van de menselijke persoon.
In Marcus 8:36 vraagt Jezus: Wat heeft een mens eraan de hele wereld te winnen als dat ten koste gaat van zijn leven? Het Griekse woord ‘psychē’ kan hier zowel 'leven' als 'ziel' betekenen.
In Marcus 12:30 zegt Jezus dat de mens God moet liefhebben met heel zijn hart, ziel, verstand en kracht.
Deze vier begrippen hebben een zekere overeenkomst met de vier geestelijke vermogens uit geestkunde, maar vormen geen identiek psychologisch systeem.

GeestkundeVerwant begrip bij Jezus
WaarnemenZien, horen, weten en kennen
DenkenVerstand, begrip, inzicht en rede
VoelenHart, liefde en vergevingsgezind
WillenKracht, handelen en ondernemen

Vergelijking
Jezus en geestkunde erkennen dat het innerlijke leven van de mens beslissend is voor zijn geestelijke bestemming. Maar Jezus geeft geen systematische beschrijving van vier geestelijke vermogens, noch van hun oorsprong in licht en warmte. De vierdeling van geestkunde is daarom een zelfstandige antropologische theorie, die gedeeltelijk met de uitspraken van Jezus in verband kan worden gebracht.

terug naar de Inhoud

4. De onbewuste vereenzelviging met het aardse bestaan
Hier vinden we een bijzonder interessante overeenkomst.

Geestkunde
Volgens geestkunde raakt de menselijke geest bij zijn komst in het aardse bestaan onbewust vereenzelvigd met het lichaam en de stoffelijke wereld. De geest richt zijn aandacht en toewijding zo sterk op de zintuiglijke werkelijkheid dat hij zijn eigen geestelijke aard vergeet. Daaruit ontstaan gehechtheid, eenzijdigheid en de neiging zichzelf uitsluitend als een lichamelijke persoonlijkheid te beschouwen. De geestelijke ontwikkeling begint wanneer de mens zich van deze toestand bewust wordt.

De leer van Jezus
Jezus waarschuwt voortdurend tegen een te sterke gerichtheid op aardse bezittingen, macht en maatschappelijke waardering.
In Matteüs 6:19-21 spreekt hij over schatten op aarde en schatten in de hemel. Zijn conclusie luidt:
Waar je schat is, daar zal ook je hart zijn.
In Matteüs 6:24 zegt hij: Jullie kunnen niet God dienen én de mammon.
In Lucas 12:15 waarschuwt hij dat het leven van een mens niet afhankelijk is van zijn bezittingen.
Deze uitspraken sluiten nauw aan bij de geestkundige gedachte dat de mens zich door zijn gerichtheid op het stoffelijke bestaan van zijn diepere, geestelijke bestemming kan verwijderen.

Een wezenlijk verschil
Geestkunde verklaart deze gerichtheid vanuit een proces van onbewuste vereenzelviging van de geest met de aardse werkelijkheid door overdracht van aandacht en toewijding.
Jezus verklaart haar vooral vanuit de gesteldheid van het menselijke hart: hebzucht, angst, zelfzucht en gebrek aan vertrouwen op God. Hij geeft geen leer over een geest die vóór zijn aardse bestaan bewust was en vervolgens zijn geestelijke oorsprong vergat.
Conclusie: De diagnose van de menselijke gehechtheid vertoont sterke overeenkomsten, maar de verklaring van het ontstaan ervan verschilt.

terug naar de Inhoud

5. Innerlijke omvorming en geestelijke wedergeboorte
Dit is naar mijn oordeel een van de belangrijkste raakvlakken.

Geestkunde
De geestelijke ontwikkeling bestaat uit het bewust en beheerst leren gebruiken van de vier geestelijke vermogens. Door deze werkzaamheid vormt de mens zijn eigen geestelijke eigenschappen om. Hij overwint eenzijdigheid, ontwikkelt het geweten en vormt zijn vermogens tot deugden. Dit proces leidt uiteindelijk tot zelfverwerkelijking: de menselijke geest wordt zich bewust van zijn oorspronkelijke goddelijke aard en brengt die tot uitdrukking in zijn leven.

De leer van Jezus
In Johannes 3 spreekt Jezus met Nikodemus over de noodzaak van een nieuwe geboorte. In Johannes 3:3 zegt hij: Alleen wie opnieuw wordt geboren, kan het koninkrijk van God zien.
En in Johannes 3:6: Wat geboren is uit een mens is menselijk en wat geboren is uit de Geest is geestelijk.
Het Griekse woord 'anōthen' in Johannes 3:3 kan zowel 'opnieuw' als 'van boven' betekenen. Daardoor heeft Jezus' uitspraak een dubbele betekenis: de mens moet een nieuw begin maken, maar dat nieuwe leven komt ook van God.

In Matteüs 5:48 zegt Jezus: Wees dus volmaakt, zoals jullie hemelse Vader volmaakt is. Het Griekse 'teleios' verwijst in deze context naar volledigheid of rijpheid, in het bijzonder naar een liefde die niet beperkt blijft tot vrienden en verwanten.

Vergelijking
Beide benaderingen zien de mens als een wezen dat geestelijk moet veranderen. Het verschil ligt vooral in de oorsprong van die verandering.
Bij geestkunde staat de bewuste werkzaamheid van de menselijke geest centraal, al blijft die geest verbonden met de goddelijke algeest. Bij Jezus, vooral in het Johannesevangelie, wordt de wedergeboorte nadrukkelijk voorgesteld als een werking van Gods Geest.
Dat hoeft geen absolute tegenstelling te zijn. Menselijke medewerking en goddelijke werkzaamheid kunnen in een religieuze visie samengaan.

Maar de nadruk verschilt:
Geestkunde: zelfverwerkelijking door geestelijke bewustwording en ontwikkeling.
Jezus: vernieuwing van de mens door zijn omkeer tot God en door de werking van Gods Geest.

terug naar de Inhoud

6. De liefde als hoogste geestelijke eigenschap
Op dit punt bestaat misschien wel de sterkste inhoudelijke overeenkomst tussen geestkunde en de leer van Jezus.

Geestkunde
Volgens geestkunde is de geestelijke ontwikkeling niet alleen een ontwikkeling van kennis en bewustzijn, maar ook van het gevoelsvermogen. De mens moet leren zijn vermogens bewust, beheerst en in onderlinge samenhang te gebruiken. Daarbij ontwikkelen zich geestelijke eigenschappen zoals liefde, medeleven, geduld, verdraagzaamheid en hulpvaardigheid. De geestelijke ontwikkeling is dus tegelijkertijd een morele ontwikkeling. Het uiteindelijke doel is niet alleen zichzelf als geest te leren kennen, maar ook een liefdevolle verhouding tot God en de medemens tot stand te brengen.

De leer van Jezus
Jezus plaatst de liefde in het middelpunt van zijn onderwijs. In Marcus 12:29-31 noemt hij twee geboden als de belangrijkste: Heb de Heer, uw God, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand en met heel uw kracht.
En: Heb uw naaste lief als uzelf.

Jezus verbindt daarmee de liefde tot God met de liefde tot de medemens. In Matteüs 5:44 gaat hij nog verder: Heb je vijanden lief en bid voor wie jullie vervolgen. Dat is een opvallende radicalisering van de gebruikelijke menselijke wederkerigheid: niet alleen degenen die ons goed behandelen verdienen onze liefde.
In Lucas 10:25-37, de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan, laat Jezus zien dat naastenliefde zich niet mag beperken tot de eigen religieuze of maatschappelijke gemeenschap.

Vergelijking
In beide opvattingen is de liefde een wezenlijke uitdrukking van geestelijke ontwikkeling. Er is echter een verschil in de theoretische onderbouwing. In geestkunde is de liefde verbonden met de ontwikkeling van het geestelijke gevoelsvermogen en de harmonische werkzaamheid van de vier vermogens. Bij Jezus is liefde in de eerste plaats een antwoord op Gods liefde en een concrete opdracht aan de mens. Jezus vraagt niet eerst naar de psychologische of metafysische structuur van de liefde. Hij vraagt of de mens werkelijk liefdevol handelt.
De overeenkomst is hier vooral praktisch en ethisch: geestelijke ontwikkeling moet zichtbaar worden in de liefdevolle omgang met andere mensen.

terug naar de Inhoud

7. Het geweten, de deugden en de vruchten van de geest

Geestkunde
Geestkunde beschrijft hoe de vier vermogens door bewuste oefening tot een evenwichtige samenwerking kunnen worden gebracht. Daaruit ontstaan het geweten en de deugden. De mens leert niet langer uitsluitend vanuit zijn onmiddellijke behoeften, aandoeningen en verlangens te handelen, maar vanuit een ontwikkeld geestelijk inzicht.

De leer van Jezus
Jezus legt grote nadruk op de innerlijke gesteldheid waaruit het menselijke handelen voortkomt. In Marcus 7:20-23 zegt hij dat het kwaad niet in de eerste plaats van buitenaf komt, maar uit het innerlijk van de mens. In Matteüs 7:16-20 gebruikt hij het beeld van de boom en zijn vruchten: Aan hun vruchten zul je hen herkennen. Een goede boom brengt goede vruchten voort. Hieruit blijkt dat Jezus de morele kwaliteit van de mens beoordeelt aan de hand van zijn handelen.
Ook in de Bergrede (Matteüs 5-7) gaat Jezus verder dan uiterlijke gehoorzaamheid aan voorschriften. Niet alleen moord is verkeerd, ook vijandige woede verdient aandacht. Niet alleen het uiterlijke gedrag telt, maar ook de innerlijke gezindheid.

Een interessante aanvulling van Paulus
Hoewel Paulus niet tot de historische leer van Jezus zelf behoort, is Galaten 5:22-23 voor deze vergelijking bijzonder relevant. Paulus beschrijft daar de vruchten van de Geest: liefde, vreugde, vrede, geduld, vriendelijkheid, goedheid, geloof of trouw, zachtmoedigheid en zelfbeheersing. Deze eigenschappen vertonen een duidelijke overeenkomst met de deugden die geestkunde door geestelijke ontwikkeling wil bevorderen.
Het verschil is dat Paulus ze nadrukkelijk beschouwt als vruchten van Gods Geest, terwijl geestkunde de ontwikkeling ervan verklaart vanuit de werkzaamheid van de menselijke geest. De twee verklaringen hoeven elkaar niet volledig uit te sluiten, maar ze zijn niet identiek.

terug naar de Inhoud

8. Het koninkrijk van God en de geestelijke wereld

Geestkunde
Geestkunde gaat ervan uit dat de stoffelijke wereld niet de enige werkelijkheid is. De menselijke geest is afkomstig uit de goddelijke algeest en staat in verbinding met een geestelijke werkelijkheid die niet door de lichamelijke zintuigen kan worden waargenomen. Het aardse bestaan is een leertoestand waarin de geest zich ontwikkelt. De uiteindelijke bestemming van de mens ligt niet uitsluitend in het aardse bestaan, maar in zijn verdere geestelijke ontwikkeling en verbondenheid met de goddelijke werkelijkheid.

De leer van Jezus
Het koninkrijk van God is een van de centrale onderwerpen van Jezus' verkondiging. In Marcus 1:15 zegt hij: De tijd is aangebroken, het koninkrijk van God is nabij. In Lucas 17:20-21 zegt Jezus dat het koninkrijk van God niet op een gewone, uiterlijk waarneembare manier komt. De Griekse uitdrukking 'entos hymōn' kan worden vertaald als 'binnen in jullie' of 'in jullie midden'.
Omdat Jezus hier tot farizeeën spreekt, geven veel hedendaagse exegeten de voorkeur aan 'in jullie midden'. De tekst kan dus niet zonder meer worden gebruikt als bewijs dat Jezus het koninkrijk uitsluitend als een innerlijke bewustzijnstoestand beschouwde.

Vergelijking
Geestkunde en Jezus wijzen allebei op een werkelijkheid die de onmiddellijk waarneembare wereld overstijgt. Toch bestaat er een belangrijk verschil.
Geestkunde beschrijft een geestelijke werkelijkheid waarin de mens zijn oorsprong heeft en waarheen zijn ontwikkeling is gericht.
Het koninkrijk van God bij Jezus is niet eenvoudig een aanduiding voor een onzichtbare geestelijke wereld. Het betekent vooral de werkzaamheid en heerschappij van God, die het menselijke bestaan vernieuwt. Dat koninkrijk heeft bij Jezus zowel een tegenwoordige als een toekomstige betekenis.
De overeenkomst betreft dus de gerichtheid op een werkelijkheid die het aardse overstijgt; de inhoud van die werkelijkheid verschilt.

terug naar de Inhoud

9. Gebed, zelfbezinning en de innerlijke ontmoeting met God
Dit onderwerp is bijzonder belangrijk, omdat zowel Jezus als geestkunde een innerlijke verhouding tot God centraal stellen.

Geestkunde
In geestkunde spelen zelfbezinning, gebed en innerlijke aandacht een wezenlijke rol. Door de aandacht van de buitenwereld naar het eigen geestelijke bestaan te richten, kan de mens zich bewust worden van zichzelf als geest. Het gebed richt de menselijke geest op de goddelijke algeest en bevordert de verbondenheid daarmee. De geestelijke ontwikkeling is daarom niet alleen een intellectueel proces, maar ook een ervaringsgerichte weg.

De leer van Jezus
Jezus onderwijst zijn leerlingen dat het gebed geen uiterlijke vertoning behoort te zijn. In Matteüs 6:6 zegt hij: Maar als jullie bidden, trek je dan in je huis terug, sluit de deur en bid tot je Vader, die in het verborgene is.
In Lucas 11:1-4 leert hij zijn leerlingen het Onzevader. Ook trekt Jezus zich volgens de evangeliën regelmatig terug om alleen te bidden, bijvoorbeeld in Marcus 1:35 en Lucas 5:16.

Vergelijking
De overeenkomst is duidelijk: beide benadrukken dat de mens zich van de uiterlijke wereld kan afwenden om zich innerlijk op God te richten. Maar er is ook een verschil.
In geestkunde heeft de innerlijke aandacht mede tot doel dat de mens zich bewust wordt van zijn eigen geestelijke zelfstandigheid. Bij Jezus is het gebed vooral een persoonlijke ontmoeting met de Vader, waarin vertrouwen, dankbaarheid, vergeving en overgave centraal staan.

Men zou kunnen zeggen: Geestkunde legt de nadruk op zelfbezinning als weg tot bewustwording van de geest en zijn verhouding tot God; Jezus legt de nadruk op het gebed als levende verhouding tot de hemelse Vader. Deze beide benaderingen kunnen elkaar in de praktijk aanvullen.

terug naar de Inhoud

10. Vergeving, zonde en bevrijding
Hier wordt een belangrijk verschil zichtbaar.

Geestkunde
In geestkunde is de mens een geestelijk wezen dat zich in een toestand van onbewuste vereenzelviging met het aardse bestaan bevindt. Zijn tekortkomingen hangen samen met gehechtheid, onwetendheid, eenzijdigheid en onvoldoende ontwikkelde geestelijke vermogens. De weg naar bevrijding bestaat uit bewustwording, zelfbeheersing en de ontwikkeling van het geweten en de deugden. Het kwaad kan vanuit dit gezichtspunt mede worden beschouwd als een uitdrukking van een nog onvoltooide geestelijke ontwikkeling.

De leer van Jezus
Jezus spreekt veelvuldig over zonde, schuld, berouw en vergeving. In Marcus 2:17 zegt hij: Ik ben niet gekomen om rechtvaardigen te roepen, maar zondaars. In Lucas 15 vertelt hij de gelijkenis van de verloren zoon. De zoon verlaat zijn vader, verliest zijn bezit en keert uiteindelijk terug. Zijn vader ontvangt hem met vreugde. Deze gelijkenis is bijzonder interessant voor de vergelijking. De zoon raakt verwijderd van zijn oorsprong, gaat op in het uiterlijke bestaan, ontdekt de ontoereikendheid daarvan en keert terug naar zijn vader.
Dat verloop vertoont een opmerkelijke overeenkomst met de geestkundige beschrijving van de menselijke geest die zich met het aardse bestaan vereenzelvigt en zich vervolgens weer bewust wordt van zijn geestelijke oorsprong.

Toch is er een wezenlijk verschil. In de gelijkenis staat de vergevende liefde van de vader centraal. De zoon wordt niet eerst volledig ontwikkeld of volmaakt voordat hij wordt ontvangen. Zijn terugkeer en de vergeving van zijn vader zijn beslissend.

Vergelijking
Geestkunde legt de nadruk op het overwinnen van geestelijke onvolkomenheid door ontwikkeling. Jezus legt de nadruk op de omkeer van de mens en de vergevende liefde van God. Beide benaderingen kennen een terugkeer naar de oorspronkelijke verbondenheid met God, maar de wijze waarop die terugkeer wordt beschreven verschilt.

terug naar de Inhoud

11. De betekenis van Jezus zelf
Dit is waarschijnlijk het meest fundamentele verschil tussen beide opvattingen.

Geestkunde
Geestkunde beschrijft een geestelijke ontwikkelingsweg die in beginsel voor iedere mens toegankelijk is. Iedere mens beschikt over geestelijke vermogens die door bewuste werkzaamheid kunnen worden ontwikkeld. De uiteindelijke bestemming is zelfverwerkelijking en herstel van de bewuste verbondenheid met de goddelijke algeest.
Binnen deze gedachtegang kan Jezus worden beschouwd als een uitzonderlijk voorbeeld van geestelijke ontwikkeling, liefde, wijsheid en verbondenheid met God. Maar de grondstructuur van geestkunde vereist op zichzelf niet dat één historische persoon de enige noodzakelijke bemiddelaar tussen God en de mens is.

De leer van Jezus
In de synoptische evangeliën - Matteüs, Marcus en Lucas - treedt Jezus op als verkondiger van het koninkrijk van God. Hij roept de mensen op tot bekering, liefde en vertrouwen op de Vader. Tegelijkertijd kent hij zichzelf een bijzondere plaats toe. In Matteüs 11:27 spreekt hij over zijn unieke verhouding tot de Vader. In Marcus 10:45 zegt hij dat de Mensenzoon gekomen is om te dienen en zijn leven te geven als losprijs voor velen.
In het Johannesevangelie wordt deze bijzondere betekenis nog sterker benadrukt. In Johannes 14:6 zegt Jezus: Ik ben de weg, de waarheid en het leven. Niemand kan bij de Vader komen dan door mij. En in Johannes 10:30: De Vader en ik zijn één.

Vergelijking
Hier bestaat een principieel verschil. In geestkunde staat de ontwikkelingsweg van de menselijke geest centraal. In het Johannesevangelie staat Jezus zelf centraal als de weg waardoor de mens tot de Vader komt. Dat verschil mag niet worden afgezwakt.
Wel moet worden opgemerkt dat de evangeliën verschillende theologische accenten hebben. Het Johannesevangelie is later geschreven dan de vroegste evangelietradities en bevat een sterker uitgewerkte christologie. Historisch kunnen we daarom niet zonder meer vaststellen dat alle uitspraken in Johannes letterlijk zo door Jezus zijn uitgesproken. Niettemin behoren zij tot het bijbelse getuigenis over Jezus en moeten ze in deze vergelijking worden meegewogen.

terug naar de Inhoud

12. De dood, de opstanding en het eeuwige leven

Geestkunde
Volgens geestkunde is de menselijke geest een eeuwige geestelijke zelfstandigheid. Het lichamelijke bestaan is tijdelijk en dient de ontwikkeling van de geest. De dood betekent daarom niet het einde van de geestelijke werkelijkheid van de mens. Het voortbestaan van de menselijke geest is verbonden met zijn oorsprong in de eeuwige goddelijke algeest.

De leer van Jezus
Jezus spreekt over het eeuwige leven en over de opstanding van de doden. In Marcus 12:26-27 verwijst hij naar de God van Abraham, Isaak en Jakob en zegt hij dat God geen God van doden is, maar van levenden. In Johannes 11:25 zegt Jezus: Ik ben de opstanding en het leven.
De bijbelse opstandingsverwachting is echter niet zonder meer gelijk aan het voortbestaan van een onsterfelijke geest die het lichaam verlaat. In het jodendom van Jezus' tijd bestonden verschillende opvattingen over de dood en het hiernamaals. De opstanding verwijst in belangrijke joodse en vroegchristelijke tradities naar een toekomstige vernieuwing van het menselijke bestaan door God.

Vergelijking
Beide benaderingen verwerpen de gedachte dat de dood het definitieve einde van de mens is. Maar geestkunde verklaart het voortbestaan vanuit de eeuwige aard van de menselijke geest. De bijbelse opstandingsgedachte legt de nadruk op Gods vermogen om de mens nieuw leven te geven. Daarbij is het lichaam in de christelijke traditie niet uitsluitend een tijdelijk hulpmiddel, maar maakt het deel uit van de uiteindelijke bestemming van de mens.

terug naar de Inhoud

13. Overzicht van de belangrijkste overeenkomsten en verschillen
OnderwerpGeestkundeLeer van Jezus
Oorsprong van de mensGeestelijke verdichting uit de al-geestMens als schepsel en kind van God
Gods wezenAlgeest met vrouwelijke en man-nelijke hoedanighedenGod als hemelse Vader
Menselijke geestZelfstandige geest met vier ver-mogens Innerlijke mens in verhouding tot God
Aardse gehechtheidOnbewuste vereenzelvigingGerichtheid op bezit, macht en eigenbelang
Geestelijke ontwikkelingBewustwording en zelfverwer-kelijkingBekering en wedergeboorte
LiefdeOntwikkelde geestelijke eigen-schapHoogste gebod
DeugdenOntwikkeling van de vier ver-mogensGoede vruchten van een vernieuwd innerlijk
GebedVerbinding met de algeest en zelfbezinningPersoonlijke verbondenheid met de Vader
ZondeSamenhang met te overwinnen geestelijke onvolkomenheidMorele en religieuze verwijdering van God
VergevingBevrijding en geestelijke groei in middelpuntGods barmhartigheid en vergeving in middelpunt
Eeuwig levenVoortbestaan van de eeuwige geestEeuwig leven en opstanding door God
JezusKan als geestelijk voorbeeld wor-den begrepen Unieke verkondiger en, vooral bij Johannes, bemiddelaar
EinddoelZelfverwerkelijking en bewuste verbondenheid met GodDeelname aan Gods koninkrijk en gemeenschap met de Vader

terug naar de Inhoud

14. Een belangrijk filosofisch onderscheid: ontologie en ethiek
Wanneer we alle voorgaande vergelijkingen overzien, valt iets op.

Geestkunde en de leer van Jezus lijken gedeeltelijk verschillende vragen te beantwoorden.
Geestkunde vraagt vooral: wat is de mens? Geestkunde probeert een samenhangende beschrijving te geven van de geestelijke werkelijkheid. Zij behandelt vragen zoals:
- Waaruit is de menselijke geest voortgekomen?
- Wat is de aard van de geest?
- Hoe verhoudt de geest zich tot ziel en lichaam?
- Hoe werken de geestelijke vermogens?
- Waardoor ontstaat de onbewuste vereenzelviging?
- Hoe kan de geest zichzelf ontwikkelen?

Dit zijn vooral ontologische, antropologische en bewustzijnsfilosofische vragen.

Jezus vraagt vooral: hoe behoort de mens te leven? In de evangeliën ligt het zwaartepunt op andere vragen:
- Hoe verhoudt de mens zich tot God?
- Hoe behoort hij zijn medemens te behandelen?
- Hoe kan hij zich bevrijden van zelfzucht en gehechtheid?
- Hoe kan hij vergeving ontvangen en zelf vergeven?
- Wat betekent het koninkrijk van God?
- Hoe kan hij het eeuwige leven ontvangen?

Dat zijn vooral religieuze, ethische en existentiële vragen.

Deze onderscheiding is niet absoluut. Jezus doet ook uitspraken over de aard van God en de bestemming van de mens, terwijl geestkunde eveneens een ethische levensweg beschrijft. Maar het verschil in zwaartepunt is duidelijk.

Geestkunde probeert de geestelijke structuur van het menselijke bestaan te verklaren; Jezus probeert de verhouding van de mens tot God en zijn medemensen te vernieuwen. Daardoor is het mogelijk dat beide opvattingen op verschillende terreinen gedeeltelijk aanvullend zijn. Tegelijkertijd kunnen hun metafysische uitspraken niet zonder meer met elkaar worden vereenzelvigd.

terug naar de Inhoud

15. De wetenschappelijke en historische beoordeling
Voor een evenwichtige beoordeling is het belangrijk onderscheid te maken tussen historische vaststellingen, filosofische interpretaties en persoonlijke geestelijke ervaringen.

De uitspraken van Jezus zijn overgeleverd in teksten die tientallen jaren na zijn optreden zijn geschreven. De evangeliën zijn zowel historische bronnen als geloofsgetuigenissen. Dat betekent dat we de hoofdlijnen van zijn verkondiging kunnen onderzoeken, maar niet altijd met zekerheid kunnen vaststellen welke formuleringen rechtstreeks van Jezus afkomstig zijn.

Geestkunde berust mede op persoonlijke geestelijke ervaringen en de systematische interpretatie daarvan.
Die ervaringen kunnen voor degene die ze heeft doorgemaakt van grote betekenis zijn. Maar de ontologische verklaringen die eraan worden verbonden - zoals de bolvormige verdichting van de menselijke geest uit de algeest en de aard van geestelijk licht en geestelijke warmte - zijn niet onafhankelijk wetenschappelijk vastgesteld. Ook de metafysische uitspraken van de evangeliën zijn niet op dezelfde wijze empirisch toetsbaar als natuurwetenschappelijke hypothesen.

De vergelijking kan daarom wetenschappelijk verantwoord worden uitgevoerd als een historisch, tekstueel, godsdienstwetenschappelijk en filosofisch onderzoek. Zij kan aantonen waar denkbeelden overeenkomen, waar zij verschillen en welke interpretaties mogelijk zijn. Zij kan niet bewijzen dat beide beschrijvingen betrekking hebben op dezelfde objectief bestaande geestelijke werkelijkheid.

terug naar de Inhoud

16. Eindconclusie: twee wegen naar geestelijke vernieuwing?
Uit deze vergelijking komen drie hoofdconclusies naar voren.

1. Er bestaat een opvallende overeenkomst in de beschrijving van de geestelijke levensweg
Zowel Jezus als geestkunde beschrijven een mens die zich te sterk op het uiterlijke bestaan kan richten en daardoor zijn diepere, geestelijke bestemming uit het oog verliest. Beide benadrukken de noodzaak van innerlijke verandering. Beide stellen dat die verandering tot uitdrukking moet komen in liefde, barmhartigheid, zelfbeheersing en een betere verhouding tot andere mensen. In dat opzicht is de overeenkomst aanzienlijk.

2. De verklaringen van de geestelijke werkelijkheid verschillen fundamenteel
Geestkunde beschrijft de mens als een zelfstandige geest die door verdichting uit de goddelijke algeest is voortgekomen. Jezus geeft geen vergelijkbare verklaring van het ontstaan van de menselijke geest. Zijn onderwijs is geworteld in het joodse geloof in God als Schepper en Vader.
Ook de geestelijke wedergeboorte krijgt een andere betekenis. Bij geestkunde staat de bewustwording en ontwikkeling van de menselijke geest in het middelpunt. Bij Jezus staat de omkeer tot God en de vernieuwende werkzaamheid van Gods Geest centraal.

3. De belangrijkste overeenkomst ligt in de liefde, het belangrijkste verschil in de plaats van Jezus
Wanneer we de metafysische verklaringen buiten beschouwing laten en uitsluitend naar de levenspraktijk kijken, komen beide benaderingen dicht bij elkaar.
De mens wordt aangeraden zijn zelfzucht te overwinnen, zijn innerlijke vermogens te ontwikkelen en in liefdevolle verbondenheid met God en zijn medemensen te leven. Maar wanneer we de betekenis van Jezus zelf onderzoeken, wordt het verschil groter. Geestkunde beschrijft een algemene geestelijke ontwikkelingsweg. De evangeliën, vooral Johannes, verbinden de toegang tot God op bijzondere wijze met de persoon van Jezus. Dat verschil raakt het hart van de christelijke geloofsopvatting.

Mijn uiteindelijke beoordeling
Ik zou de verhouding tussen geestkunde en de leer van Jezus als volgt willen samenvatten:
Geestkunde en de leer van Jezus vertonen sterke overeenkomsten in hun ethische doelstelling en in hun oproep tot innerlijke omvorming, maar verschillen wezenlijk in hun verklaring van de menselijke oorsprong, de geestelijke wedergeboorte en de betekenis van Jezus als bemiddelaar tussen God en de mens.

Er is bovendien een interessante mogelijkheid om de twee vanuit een aanvullend perspectief te beschouwen.
Geestkunde zou kunnen worden opgevat als een poging om de innerlijke geestelijke processen te beschrijven die volgens haar plaatsvinden, wanneer de mens zich ontwikkelt tot een liefdevol en geestelijk bewust wezen. De leer van Jezus zou dan vooral de religieuze en ethische richting aangeven waarin die ontwikkeling behoort plaats te vinden. Dat is een mogelijke filosofische synthese, geen conclusie die rechtstreeks uit de Bijbel volgt.

Een laatste overweging lijkt mij bijzonder belangrijk. In Matteüs 7:16 zegt Jezus: “Aan hun vruchten zul je hen herkennen.” Dat is een opmerkelijk praktisch criterium. Niet de verhevenheid van een geestelijke theorie, maar de uitwerking ervan in het menselijke leven wordt beslissend. Vanuit dat gezichtspunt zou men kunnen stellen dat de belangrijkste toetssteen voor geestkunde, bezien vanuit Jezus' onderwijs, niet zozeer haar verklaring van licht, warmte, geest en ziel is, maar de vraag: Leidt de geestelijke ontwikkeling die geestkunde beschrijft daadwerkelijk tot meer liefde, barmhartigheid, vergevingsgezindheid, waarachtigheid en dienstbaarheid aan de medemens?
Daar ligt naar mijn oordeel het vruchtbaarste ontmoetingspunt tussen geestkunde en de leer van Jezus.


terug naar de korte samenvatting van geestkunde

terug naar het weblog







^