Het gedachtegoed van Meister Eckhart en geestkunde
Inhoud
Inleiding
1. De goddelijke oorsprong
2. De menselijke geest
3. De vier geestelijke vermogens
4. Onthechting en bevrijding
5. Geboorte van God in de ziel
6. Het aardse leven
7. God als vader en moeder
8. De geestelijke gestalte
1. De goddelijke oorsprong
2. De menselijke geest
3. De vier geestelijke vermogens
4. Onthechting en bevrijding
5. Geboorte van God in de ziel
6. Het aardse leven
7. God als vader en moeder
8. De geestelijke gestalte
9. De geestelijke ontwikkeling
10. Verhouding tussen menselijke en goddelijke wil
11. Jezus Christus
12. De hereniging met God
13. Samenvattende vergelijking
14. Welke overeenkomsten belangrijk
15. Wat onderscheidt het sterkst
16. Slotbeschouwing
10. Verhouding tussen menselijke en goddelijke wil
11. Jezus Christus
12. De hereniging met God
13. Samenvattende vergelijking
14. Welke overeenkomsten belangrijk
15. Wat onderscheidt het sterkst
16. Slotbeschouwing
Een vergelijkend onderzoek naar de goddelijke oorsprong, het wezen en de geestelijke ontwikkeling van de mens
Meister Eckhart (ca. 1260–1328)
Hij was een Duitse dominicaan, filosoof, theoloog en een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de middeleeuwse, christelijke mystiek. Zijn denken draait om de geboorte van God in de ziel, de innerlijke onthechting en de eenheid van de mens met zijn goddelijke oorsprong.
Inleiding
De vergelijking tussen geestkunde en het gedachtegoed van Meister Eckhart is bijzonder interessant, omdat beiden zich bezighouden met een fundamentele vraag: Hoe kan de mens, die zijn oorsprong in God heeft, zich bewust worden van zijn eigen geestelijke wezen en daardoor opnieuw in een bewuste verhouding tot God komen?
Bij de eerdere vergelijking met Jakob Lorber en Emanuel Swedenborg kwamen vooral overeenkomsten naar voren in de beschrijving van geestelijk licht en warmte, de opbouw van de mens en de geestelijke ontwikkeling.
Bij Meister Eckhart verschuift het zwaartepunt. Hij geeft nauwelijks een beschrijving van de geestelijke wereld als een werkelijkheid met geestelijke gestalten, uitstralingen en ontwikkelingsprocessen. Zijn belangstelling richt zich vooral op wat er in het diepste innerlijk van de mens gebeurt, wanneer deze zich losmaakt van zijn gehechtheid aan de wereld en zich openstelt voor God. Daarmee komt Eckhart opmerkelijk dicht bij enkele kerngedachten van geestkunde.
Tegelijkertijd bestaan er fundamentele verschillen in hun beschrijving van God, de menselijke geest en de weg naar geestelijke vervolmaking. Voor dit onderzoek gebruik ik opnieuw je ‘Korte samenvatting geestkunde’ als uitgangspunt. Ik vergelijk die met Eckharts Duitse preken, zijn Latijnse geschriften en de belangrijkste begrippen uit zijn mystieke theologie. Daarbij onderscheid ik drie soorten overeenkomsten:
- Rechtstreekse inhoudelijke overeenkomsten: beide beschrijven daadwerkelijk een vergelijkbaar geestelijk proces.
- Filosofische verwantschappen: verschillende begrippen drukken een verwante gedachte uit.
- Schijnbare overeenkomsten: woorden lijken op elkaar, maar krijgen binnen de twee stelsels een andere betekenis.
Dat laatste onderscheid is bij Eckhart bijzonder belangrijk. Zijn uitspraken over de eenheid van God en mens kunnen namelijk gemakkelijk worden uitgelegd alsof hij het verschil tussen God en de menselijke geest volledig opheft. Dat zou zijn gedachtegoed echter tekortdoen.
terug naar de Inhoud
1. De goddelijke oorsprong: algeest en godheid
Geestkunde
Volgens geestkunde is de goddelijke algeest een oneindige werkelijkheid van geestelijk licht en geestelijke warmte. In die algeest zijn twee oorspronkelijke geestelijke eigenschappen aanwezig: de rust van de donkere koelte en de beweging van de lichtende warmte. Deze twee zijn in liefde met elkaar verenigd. De algeest is daardoor een oorspronkelijke eenheid van tegendelen, waaruit en waarin de menselijke geesten door verdichting ontstaan.
Meister Eckhart
Eckhart maakt een beroemd onderscheid tussen God (Gott) en godheid (Gottheit). Dat betekent niet dat hij twee goddelijke wezens aanneemt. Hij probeert onderscheid te maken tussen God zoals die zich openbaart en door de mens wordt gekend en de goddelijke werkelijkheid die iedere menselijke voorstelling overstijgt. De godheid is bij Eckhart de ondoorgrondelijke goddelijke oorsprong. Zij gaat vooraf aan alle menselijke begrippen en onderscheidingen. Daarom spreekt Eckhart soms over de godheid als een grondeloze grond.
Zijn taal is hier sterk beïnvloed door de negatieve theologie van Pseudo-Dionysius en door het neoplatonisme. Het goddelijke kan niet volledig worden beschreven door te zeggen wat het is. Het overstijgt zelfs onze begrippen van bestaan, goedheid, licht en wijsheid.
De overeenkomst
Er bestaat een belangrijke overeenkomst tussen de algeest en Eckharts godheid. Beide worden voorgesteld als de uiteindelijke oorsprong van alle werkelijkheid. Beide overstijgen de afzonderlijke dingen en vormen die wij in de wereld waarnemen. En beide zijn niet uitsluitend door verstandelijke redenering te begrijpen.
Het verschil
Bij geestkunde heeft de algeest een herkenbare innerlijke structuur: donkere koelte, lichtende warmte, rust, beweging en hun vereniging. Bij Eckhart is de godheid juist datgene wat aan zulke onderscheidingen voorafgaat. De godheid is niet een oorspronkelijke twee-eenheid, maar de onuitsprekelijke eenheid die alle onderscheid overstijgt.
Mijn beoordeling: de algeest en Eckharts godheid zijn verwant als begrippen voor de uiteindelijke goddelijke oorsprong. Maar geestkunde beschrijft die oorsprong vanuit concrete geestelijke ervaringen, terwijl Eckhart haar vooral benadert door alle voorstellingen en onderscheidingen te overstijgen.
terug naar de Inhoud
2. De menselijke geest: verdichting uit de algeest en de goddelijke vonk
Dit is misschien wel het interessantste onderdeel van de vergelijking.
Geestkunde
Je beschrijft hoe uit de algeest door verdichting een bolvormige wolk van geestelijk licht ontstaat, die vervolgens door warmte wordt doorstroomd en tot leven komt. Daarmee ontstaat de menselijke geest. Deze geest is een zelfstandigheid, maar blijft tegelijkertijd in de algeest aanwezig. De mens is dus naar zijn oorsprong een godenkind dat zijn geestelijke eigenschappen van de algeest heeft ontvangen.
Meister Eckhart: de vonk en de grond van de ziel
Eckhart spreekt herhaaldelijk over iets in het diepste innerlijk van de menselijke ziel, dat niet tot de gewone geestelijke vermogens behoort. Hij gebruikt daarvoor verschillende beelden:
- Het vonkje (vünkelîn) in de ziel.
- De grond van de ziel (grunt der sêle).
- Het kleine burchtje (bürgelîn).
- Het hoogste of edelste in de mens.
Met deze beelden probeert hij iets aan te duiden dat dieper ligt dan de gewone menselijke gedachten, gevoelens en verlangens. In zijn beroemde preek 52, over de armen van geest, zegt Eckhart dat er iets in de ziel is waaruit kennen en liefhebben voortkomen, maar dat zichzelf niet kent en liefheeft zoals de gewone krachten van de ziel dat doen. Dit is een bijzonder belangrijke uitspraak.
Eckhart maakt namelijk onderscheid tussen de werkzaamheid van de ziel en de diepste grond waaruit die werkzaamheid voortkomt.
De overeenkomst
Hier ontstaat een opvallende overeenkomst met geestkunde. Volgens geestkunde is de menselijke geest het eigenlijke levende wezen, dat met zijn vermogens waarneemt, denkt, voelt en wil.
Volgens Eckhart bevindt zich in het diepste innerlijk van de ziel een grond die niet samenvalt met de afzonderlijke geestelijke vermogens.
Beide maken dus onderscheid tussen:
1. Het diepste wezen van de mens.
2. De geestelijke vermogens waarmee dat wezen werkzaam is.
3. De ervaringen en voorstellingen die door die werkzaamheid ontstaan.
Dit is meer dan alleen een overeenkomst in beeldspraak. Het betreft een verwante gedachte over de innerlijke opbouw van het menselijke bewustzijn.
Het verschil
Geestkunde beschrijft de menselijke geest als een individuele zelfstandigheid, ontstaan door verdichting uit de algeest.
Eckhart beschrijft de grond van de ziel niet als een bolvormig geestelijk wezen. Bovendien gebruikt hij zijn uitspraken over het ongeschapene in de ziel om de onmiddellijke verbondenheid met het goddelijke uit te drukken. Dat betekent niet zonder meer dat de menselijke persoon volgens hem als afzonderlijk wezen ongeschapen is.
Zijn onderscheid tussen de geschapen menselijke natuur en de goddelijke grond is filosofisch ingewikkeld en wordt verschillend geïnterpreteerd.
Mijn beoordeling: Eckharts vonk of grond van de ziel is een van de meest interessante parallellen met de menselijke geest uit geestkunde. Maar waar geestkunde de geest als een individuele zelfstandigheid beschrijft, zoekt Eckhart naar het punt waar iedere individualiserende onderscheiding wordt overstegen.
terug naar de Inhoud
3. De vier geestelijke vermogens en de krachten van de ziel
Geestkunde
De vier vermogens zijn:
| Vermogen | Geestelijke eigenschap |
|---|---|
| Waarnemen | Vormbaar licht |
| Denken | Zelfvormend licht |
| Voelen | Vormbare warmte |
| Willen | Zelfvormende warmte |
Deze vier vermogens vormen samen de grondslag van de innerlijke, geestelijke werkzaamheid.
Meister Eckhart
Eckhart sluit aan bij de middeleeuwse psychologie van Augustinus, Aristoteles en Thomas van Aquino. Hij onderscheidt onder meer geheugen [waarnemen], verstand [denken] en wil [willen]. Vooral het verstand (intellectus) en de wil (voluntas) spelen een belangrijke rol. Het verstand is gericht op waarheid en inzicht. De wil is gericht op het goede en op liefde.
Daarbij gaat Eckhart soms nog een stap verder: hij beschrijft een innerlijke grond die aan de afzonderlijke vermogens voorafgaat. In preek 52 zegt hij dat kennen en liefhebben uit iets diepers voortkomen.
Dat levert de volgende vergelijking op:
| Geestkunde | Eckhart | Mate van overeenkomst |
|---|---|---|
| Waarnemen | Kennisverwerving | Gedeeltelijk |
| Denken | Verstand en intellect | Sterk |
| Voelen | Liefde en affectie | Gedeeltelijk |
| Willen | Wil | Sterk |
| Geest, bron van vermogens | Grond van de ziel | Filosofisch verwant |
Het belangrijkste verschil is dat Eckhart geen vierdeling kent die rechtstreeks uit geestelijk licht en warmte wordt afgeleid. Hij behandelt het verstand en de wil als vermogens van de ziel, terwijl geestkunde de vier vermogens beschouwt als eigenschappen van de menselijke geest zelf.
Er is nog een subtieler verschil. Geestkunde beschrijft de geestelijke ontwikkeling als het steeds bewuster en beheerster gebruik leren maken van de vermogens. Twrwijl Eckhart benadrukt dat de mens uiteindelijk zelfs zijn gehechtheid aan zijn eigen kennis, wil en geestelijke prestaties moet loslaten.
Daarmee komen we bij een van zijn belangrijkste begrippen.
terug naar de Inhoud
4. Onthechting en bevrijding van de vereenzelviging
Geestkunde
Volgens geestkunde verkeert de menselijke geest tijdens het aardse bestaan in een toestand van onbewuste vereenzelviging met de stoffelijke wereld. De mens richt hier zijn aandacht zo sterk op zijn lichaam, zintuigen, gedachten en omgeving, dat hij al zijn aandacht en toewijding erop overdraagt en dat hij zich daardoor niet meer bewust is van zichzelf als geest. De geestelijke ontwikkeling begint wanneer hij deze toestand leert herkennen.
Door zelfbezinning en een bewuste innerlijke werkzaamheid kan hij zich geleidelijk bevrijden van zijn vereenzelviging en gehechtheid aan de wereld.
Meister Eckhart: Abgeschiedenheit
Eckhart beschouwt de onthechting (Abgeschiedenheit) als een van de belangrijkste voorwaarden voor geestelijke ontwikkeling.vDaarmee bedoelt hij niet dat de mens zijn medemensen moet verlaten of geen verantwoordelijkheid meer moet dragen.vHet gaat om het loslaten van de innerlijke afhankelijkheid van alles wat vergankelijk is.vDe mens moet leren vrij te worden van zijn gehechtheid aan bezit, aanzien, verlangens, verwachtingen en zelfs aan zijn eigen geestelijke voorstellingen.
Daarbij hoort ook het begrip Gelassenheit: het loslaten van de eigenmachtige wil en het ontvankelijk worden voor Gods werkzaamheid. Eckhart beschrijft hoe de mens door onthechting bevrijd wordt van de voortdurende gerichtheid op afzonderlijke dingen en daardoor terugkeert naar zijn innerlijke grond.
De bijzondere overeenkomst
Hier zie ik een van de sterkste inhoudelijke overeenkomsten tussen geestkunde en Eckhart. Beide beschrijven een geestelijke ontwikkeling waarbij de mens zich moet bevrijden van zijn onbewuste gerichtheid op de uiterlijke wereld. Beiden beschouwen de gewone, zelfgerichte toestand van de mens als een belemmering voor het bewust worden van zijn diepste wezen. En beiden zien innerlijke bevrijding als een voorwaarde voor de hereniging met God.
Het beslissende verschil
Toch is de richting van het proces niet helemaal dezelfde. Bij geestkunde bevrijdt de mens zich van zijn vereenzelviging om zichzelf als geest bewust te worden door zijn vermogens zelfstandig te leren gebruiken. Bij Eckhart bevrijdt de mens zich van zijn gehechtheid om zelfs zijn eigenwillige geestelijke werkzaamheid los te laten en God in hem werkzaam te laten zijn.
Men zou dit als volgt kunnen samenvatten:
Geestkunde legt de nadruk op het bewust worden van de geestelijke zelfstandigheid.
Eckhart legt de nadruk op het loslaten van alles wat de invloeiing van de onmiddellijke goddelijke werkzaamheid belemmert.
Dat is geen absolute tegenstelling, want ook in geestkunde staat liefdevolle verbondenheid met God centraal en ook Eckhart kent menselijke werkzaamheid en verantwoordelijkheid. Maar een verschil in nadruk is aanwezig.
terug naar de Inhoud
5. De geboorte van God in de ziel
Een van Eckharts bekendste gedachten is dat God voortdurend zijn Zoon voortbrengt en dat deze goddelijke geboorte ook in het innerlijk van de mens kan plaatsvinden.
Eckharts leer van de goddelijke geboorte
Volgens Eckhart is de geboorte van Christus niet uitsluitend een historische gebeurtenis in Bethlehem. Zij heeft ook een eeuwige en innerlijke betekenis. De Vader brengt het goddelijke Woord voort. Wanneer de ziel vrij wordt van haar gehechtheid aan de uiterlijke wereld, kan dit Woord in haar grond worden geboren. De mens krijgt daardoor deel aan het goddelijke leven.
Het gaat niet om de geboorte van een nieuw biologisch of geestelijk individu, maar om het werkzaam worden van het eeuwige goddelijke Woord in de mens. Eckhart spreekt hierover onder andere in preek 2, waarin hij de ontvankelijke ziel vergelijkt met een maagd die vervolgens vruchtbaar moet worden.
[Het christelijke begrip ‘woord’ komt van Grieks ‘logos’, wat betekent: denken, gedachte, woord, spreken, gesprek; het betekent m.a.w.: Gods geestelijke werkzaamheid.]
Geestkunde
Volgens geestkunde is de menselijke geest reeds door verdichting uit de algeest ontstaan. Hij hoeft dus niet opnieuw als geest te worden geboren. Wat nodig is, is dat hij zich bewust wordt van zijn eigen geestelijke oorsprong en zijn vermogens ontwikkelt. Door zelfbezinning, gebed en geestelijke ontwikkeling groeit daarna de verbinding met de algeest.
Overeenkomst en verschil
Beide beschrijven een innerlijke verandering waardoor de mens zijn goddelijke oorsprong opnieuw leert kennen. Maar de verklaring verschilt.
Bij Eckhart wordt het eeuwige Woord in de grond van de ziel geboren.
Bij geestkunde wordt de menselijke geest zich bewust van zichzelf en groeit hij naar hereniging met de algeest.
Eckharts geboorte van God in de ziel is daarom niet identiek aan de [begeleide] zelfverwerkelijking volgens geestkunde. Toch hebben beide processen een vergelijkbare geestelijke betekenis: de mens ontdekt dat zijn diepste werkelijkheid niet beperkt is tot zijn aardse persoon.
terug naar de Inhoud
6. Het aardse leven en de betekenis van geestelijke oefeningen
Geestkunde
Het aardse bestaan is een leerschool. Door dagelijkse ervaringen leert de mens zijn geestelijke vermogens te ontwikkelen. Geestkunde hecht daarbij veel betekenis aan zelfbezinning en gebed. Deze oefeningen helpen de mens zijn aandacht naar binnen te richten en zich bewust te worden van zijn geestelijke wezen.
Meister Eckhart
Ook Eckhart beschouwt het dagelijkse leven als een gelegenheid voor geestelijke ontwikkeling. Maar hij waarschuwt ervoor dat de mens God uitsluitend zoekt in bijzondere geestelijke oefeningen of ervaringen. Volgens Eckhart kan de mens evenzeer met God verbonden zijn tijdens zijn gewone dagelijkse werkzaamheden. De beslissende vraag is niet wát iemand doet, maar vanuit welke innerlijke gestéldheid hij handelt. Daarom benadrukt Eckhart dat de mens God niet uitsluitend in afzondering moet zoeken. Wie werkelijk onthecht is, kan God in alle omstandigheden nabij zijn.
Hij waarschuwt zelfs dat de mens zich aan zijn eigen religieuze ervaringen kan gaan hechten, waardoor die ervaringen een belemmering worden.
Mijn beoordeling
Hier levert Eckhart een belangrijke aanvulling op geestkunde. Geestkunde beschrijft hoe zelfbezinning en gebed kunnen bijdragen aan het bewust worden van de geest. Eckhart stelt daar een kritische vraag tegenover: kan de mens zich ook gaan hechten aan het streven naar geestelijke bewustwording zelf?
Die vraag is filosofisch relevant. Want wanneer het streven naar geestelijke ontwikkeling een vorm van zelfgerichtheid wordt, kan het juist de liefdevolle verbondenheid met anderen belemmeren.
Eckharts onthechting herinnert eraan dat geestelijke ontwikkeling niet uitsluitend bestaat uit het verwerven van nieuwe ervaringen of vermogens, maar ook uit het loslaten van de behoefte zichzelf voortdurend te bevestigen.
terug naar de Inhoud
7. God als vader en moeder: een opmerkelijk verschil
Geestkunde
Een van de meest karakteristieke elementen van geestkunde is de voorstelling van de algeest als een verenigde tweelinggeest. De goddelijke vader vertegenwoordigt de beweging van de lichtende warmte, de goddelijke moeder de rust van de donkere koelte [die in de lichtende warmte is verborgen]. Deze twee zelfstandigheden zijn in liefde met elkaar verenigd. De menselijke geest ontstaat uit hun vereniging en is daardoor een kind van beide.
Meister Eckhart
Eckhart beschrijft God voornamelijk vanuit de christelijke drie-eenheid: Vader, Zoon en Heilige Geest. Toch gebruikt hij ook vrouwelijke beelden voor de goddelijke werkelijkheid. Hij spreekt bijvoorbeeld over de godheid als een voortbrengende oorsprong en over de ziel die het goddelijke Woord ontvangt en voortbrengt. Zijn beschrijving van de goddelijke geboorte maakt gebruik van beelden van zwangerschap, moederschap en vruchtbaarheid. Maar deze beelden hebben bij Eckhart vooral een metafysische en mystieke betekenis. Zij betekenen niet dat hij naast God de Vader een zelfstandige goddelijke moeder aanneemt.
Ook zijn onderscheid tussen God en godheid mag niet worden opgevat als een onderscheid tussen een mannelijke en vrouwelijke goddelijke persoon.
Conclusie
Geestkunde geeft aan het mannelijke en vrouwelijke een oorspronkelijke plaats binnen het goddelijke wezen. Eckhart gebruikt mannelijke en vrouwelijke beelden om de goddelijke voortbrenging en de ontvankelijkheid van de ziel te beschrijven.
Hier bestaat dus wel een verwantschap in symboliek, maar geen overeenkomst in de eigenlijke godsleer.
terug naar de Inhoud
8. De geestelijke gestalte en het menselijke lichaam
Geestkunde
Volgens geestkunde vormt de menselijke geest door zijn werkzaamheid een uitstraling om zich heen: de ziel. De eigenschappen van de vier vermogens vormen deze uitstraling geleidelijk om tot de geestgedaante. Deze geestgedaante geeft vervolgens de menselijke vorm aan het stoffelijke lichaam. De menselijke gestalte weerspiegelt daardoor de geestelijke eigenschappen van de mens.
Meister Eckhart
Eckhart houdt zich nauwelijks bezig met de vraag hoe de menselijke geest een geestelijke gestalte vormt. Hij sluit in zijn mensbeeld aan bij de middeleeuwse aristotelische en christelijke antropologie. De ziel is daarbij het levensbeginsel van het lichaam. Het menselijke lichaam is niet eenvoudig een levenloos omhulsel waarin de geest tijdelijk verblijft. Lichaam en ziel vormen samen de aardse mens.
Eckhart kent bovendien geen systematische leer waarin de menselijke organen ontstaan uit eigenschappen van geestelijke vermogens. Zijn belangstelling ligt vooral bij de innerlijke verhouding tussen de menselijke ziel en God.
Conclusie
Hier bestaat een wezenlijk verschil. Geestkunde probeert de menselijke lichaamsvorm te verklaren vanuit de werkzaamheid van de geest. Eckhart probeert vooral te verklaren hoe de menselijke ziel, ondanks haar verbondenheid met het lichaam en de wereld, tot vereniging met God kan komen. Geestkunde heeft hier een uitgesproken geestelijke vormleer; Eckhart een mystieke leer van de innerlijke mens.
terug naar de Inhoud
9. De geestelijke ontwikkeling: zelfverwerkelijking of zelfontlediging?
Dit onderwerp verdient bijzondere aandacht, omdat het misschien het diepste verschil tussen beide benaderingen zichtbaar maakt.
Geestkunde: zelfverwerkelijking
De menselijke geest beschikt volgens geestkunde aanvankelijk alleen in aanleg over zijn geestelijke vermogens. Door het aardse bestaan leert hij deze vermogens bewust en beheerst te gebruiken. Daardoor ontstaan ten slotte geweten en deugden. De mens ontwikkelt zich tot een geestelijk zelfstandige persoon, die in staat is uit liefde met anderen samen te leven. Het doel is dus niet het verdwijnen van de menselijke individualiteit. Het doel is de vervolmaking ervan.
Meister Eckhart: zelfontlediging
Eckhart beschrijft een andere beweging. Volgens hem moet de mens leren zijn eigenwilligheid los te laten. Hij moet zich bevrijden van de behoefte zichzelf als afzonderlijk middelpunt van zijn bestaan te beschouwen. In preek 52, Beati pauperes spiritu, beschrijft hij de werkelijk arme mens als iemand die niets wil, niets weet en niets heeft. Dat betekent niet dat de mens letterlijk zijn verstand, wil of bezittingen moet verliezen. Eckhart bedoelt een radicale innerlijke vrijheid, waarin de mens zich zelfs niet meer vastklampt aan zijn eigen geestelijke prestaties of zijn voorstelling van God.
Het doel is wat Eckhart de doorbraak (Durchbruch) noemt: het overstijgen van de gewone verhouding tussen een afzonderlijk ik en een tegenover dat ik staande God.
Een filosofische vergelijking
Hier kunnen we twee bewegingen onderscheiden.
| Geestkunde | Meister Eckhart |
|---|---|
| Onbewuste vereenzelviging | Gehechtheid aan het eigen ik |
| Zelfbezinning | Onthechting |
| Bewustwording van zichzelf als geest | Innerlijke leegte en ontvankelijkheid |
| Ontwikkeling van de vier vermogens | Geboorte van het goddelijke Woord |
| Zelfverwerkelijking en hereniging | Doorbraak tot de goddelijke grond | >
Een interpretatief schema van de twee geestelijke ontwikkelingswegen; geen letterlijke indeling van Eckhart zelf. Het verschil is subtiel maar belangrijk. Bij geestkunde wordt de mens steeds meer zichzelf als menselijke geest. Bij Eckhart wordt de mens steeds vrijer van alles wat hij als zijn afzonderlijke zelf beschouwt. Toch hoeft dat geen absolute tegenstelling te zijn. Het hangt namelijk af van wat met het woord zelf wordt bedoeld.
Wanneer zelfverwerkelijking betekent dat de mens zijn zelfzucht overwint en daardoor zijn diepste geestelijke wezen ontdekt, ontstaat een sterke overeenkomst met Eckhart. Wanneer zelfverwerkelijking daarentegen zou betekenen dat de mens zijn eigen individualiteit en geestelijke macht tot het hoogste doel maakt, ontstaat een tegenstelling met Eckhart.
In je samenvatting staat liefdevolle verbondenheid met God en de medemens in het middelpunt. Daarom lijkt mij vooral de eerste interpretatie van toepassing.
terug naar de Inhoud
10. De verhouding tussen de menselijke wil en de goddelijke wil
Geestkunde
De mens moet zijn geestelijke vermogens bewust en beheerst leren gebruiken. De vrije wil [keuze] is daarvoor noodzakelijk. De geestelijke begeleiding vanuit de algeest laat die menselijke vrijheid onaangetast. De mens [die wil] wordt geholpen, maar moet zelf leren kiezen [door te overdenken en te doorvoelen] en [daarna] te handelen.
Meister Eckhart
Ook Eckhart erkent de menselijke verantwoordelijkheid. Maar hij legt de nadruk op het loslaten van de eigenwilligheid. Het gaat hem niet om de vernietiging van de menselijke wil, maar om haar bevrijding van zelfzuchtige bedoelingen. De mens moet zó leren handelen, dat zijn werkzaamheid niet meer uitsluitend voortkomt uit zijn persoonlijke belangen. Eckhart gebruikt hiervoor de uitdrukking: âne warumbe: zonder waarom.
Daarmee bedoelt hij dat de mens het goede niet uitsluitend moet doen om een beloning te verkrijgen. Hij moet het goede doen omdat het goed is. Dit sluit aan bij Eckharts gedachte dat een mens die werkelijk met God verbonden is, niet voortdurend zijn eigen geestelijke voordeel zoekt.
Conclusie
Beide beschouwen zelfzucht als een belemmering voor geestelijke ontwikkeling.
Geestkunde benadrukt de vorming van een zelfstandige, liefdevolle wil.
Eckhart benadrukt de bevrijding van de wil van eigenbelang. Die twee benaderingen kunnen elkaar aanvullen.
terug naar de Inhoud
11. Jezus Christus en de geestelijke wedergeboorte
Geestkunde
Volgens geestkunde heeft de algeest zich in zichzelf gevormd tot Gods heilige geest. Deze kwam als geest in de mens Jezus naar de aarde. [Jesaja 42:1-7 “Ik heb hem met mijn geest vervuld.”] Jezus onderwees de mensen over het zoeken van het godsrijk in zichzelf en over de liefde tot God en de naaste.
Zijn verlossingswerk had bovendien tot doel de verbinding te herstellen met geesten die zich door hun zelfzucht van de goddelijke liefde hadden afgesloten [als gezelschap in de onderwereld].
Meister Eckhart
Eckhart beschouwt Jezus Christus vanuit de christelijke leer van de menswording van het eeuwige Woord. De historische menswording van Christus is voor hem van fundamentele betekenis. Maar hij geeft daaraan ook een innerlijke, mystieke uitleg.
Het goddelijke Woord [Gods geestelijke werkzaamheid] moet niet uitsluitend in de geschiedenis geboren worden, maar ook in de ziel van de mens. De mens wordt geestelijk vernieuwd wanneer hij deel krijgt aan het goddelijke leven dat in Christus zichtbaar is geworden. Eckhart verbindt deze gedachte met zijn uitleg van de eeuwige geboorte van de Zoon uit de Vader.
Overeenkomst
Beide beschouwen Jezus' betekenis als meer dan uitsluitend een historische gebeurtenis. Jezus opent voor de mens de mogelijkheid van een innerlijke geestelijke verandering. Die verandering heeft betrekking op de verhouding tussen God en de menselijke geest.
Verschil
Geestkunde geeft een specifieke verklaring van Jezus' verlossingswerk als herstel van de verbinding met duistere, afgezonderde geestelijke gemeenschappen [en het verspreiden van zijn leer]. Eckhart geeft geen overeenkomstige systematische beschrijving van die afdaling. Zijn belangstelling ligt vooral bij de geboorte van het goddelijke Woord in de ziel.
Ook de identiteit van Christus wordt verschillend verklaard. Eckhart staat binnen de christelijke triniteitsleer, terwijl geestkunde een eigen verklaring geeft van de verhouding tussen de algeest, Gods heilige geest en Jezus.
terug naar de Inhoud
12. De hereniging met God: terugkeer of doorbraak?
Geestkunde
Volgens geestkunde ontstaat de menselijke geest door verdichting uit en in de algeest. Door zijn geestelijke ontwikkeling groeit hij geleidelijk [als volwassene] naar zijn oorsprong terug. Deze terugkeer wordt mogelijk door liefde, zelfbezinning, gebed en de ontwikkeling van de geestelijke vermogens. De hereniging is een liefdevolle verbondenheid tussen het goddelijke ouderpaar en hun kinderen.
Meister Eckhart
Eckhart gebruikt eveneens het motief van de terugkeer naar de goddelijke oorsprong. Maar hij beschrijft die terugkeer op een radicale manier. In preek 52 maakt hij onderscheid tussen het uitstromen uit God [komt met verdichting overeen] en de doorbraak tot de goddelijke grond. Het uitstromen heeft betrekking op het voortkomen van de schepping. De doorbraak betekent dat de mens in zijn diepste grond de gewone onderscheiding tussen zichzelf en God overstijgt.
Eckhart beschrijft deze toestand als een eenheid die voorafgaat aan de gewone ervaring van een afzonderlijk mens tegenover een afzonderlijk voorgestelde God. Dat zijn buitengewoon vergaande uitspraken.
Ze behoren ook tot de redenen waarom zijn gedachtegoed in de kerkelijke geschiedenis omstreden is geweest. In 1329 werden door paus Johannes XXII zeventien aan Eckhart toegeschreven stellingen als ketters en elf als verdacht veroordeeld. Dat betekent overigens niet dat alle onderdelen van zijn mystieke theologie werden afgewezen.
Het fundamentele verschil
Geestkunde beschrijft een hereniging waarin de menselijke geest zijn zelfstandigheid behoudt [het weer thuiskomen van volwassen, zelfstandig geworden godenkinderen]. Eckhart beschrijft een doorbraak waarin het onderscheid tussen de menselijke grond en de goddelijke grond op een bijzondere manier wordt overstegen.
De nauwkeurige metafysische betekenis daarvan is onder Eckhart-onderzoekers onderwerp van discussie. Men kan zijn gedachte niet eenvoudig samenvatten als het verdwijnen van de mens in God, maar evenmin als een vereniging van twee volledig zelfstandig blijvende geestelijke personen. Zijn voorstelling is radicaler en abstracter dan die van geestkunde.
terug naar de Inhoud
13. Samenvattende vergelijking
| Onderwerp | Geestkunde | Meister Eckhart |
|---|---|---|
| Goddelijke oorsprong | Eeuwige, oneindige algeest | Godheid als ondoorgrondelijke grond |
| Innerlijke goddelijke structuur | Rust en beweging, vrouwe-lijke en mannelijke zijde | Eenheid voorbij alle onderscheid |
| Oorsprong van de menselijke geest | Bolvormige verdichting uit en in de algeest | Geschapen mens diep verbonden met goddelijke grond |
| Diepste wezen van de mens | Menselijke geest | Grond of vonk van de ziel |
| Geestelijke vermogens | Waarnemen, denken, voelen, willen | Vooral intellect, wil en liefde |
| Ziel | Uitstraling en geheugen van de geest | Levensbeginsel met een godde-lijke grond |
| Geestgedaante | Geestelijke menselijke ge-stalte | Geen overeenkomstige uitge-werkte leer |
| Oorzaak van geeste-lijke onbewustheid | Vereenzelviging met het stoffelijke bestaan | Gehechtheid aan schepselen, beelden en eigenwilligheid |
| Weg naar bewustwor-ding | Zelfbezinning en bewuste werkzaamheid | Onthechting en gelatenheid |
| Geestelijke ontwikke-ling | Vorming van vermogens, ge-weten en deugden | Zelfontlediging en geboorte van het Woord |
| Vrije wil [vrije keuze] | Ontwikkeling van zelfstan-digheid | Bevrijding van eigenwilligheid |
| Liefde | Liefde tot God en medemens | Liefde zonder eigenbelang |
| Jezus Christus | Gods heilige geest in Jezus | Menswording van het eeuwige Woord |
| Geestelijke vervolma-king | [Begeleide] Zelfverwerkelij-king | Eenheid met de goddelijke grond |
| Eindbestemming | Liefdevolle hereniging met de algeest | Doorbraak tot de goddelijke eenheid |
terug naar de Inhoud
14. Welke overeenkomsten zijn het belangrijkst?
Wanneer ik de vergelijking als geheel beschouw, zie ik drie bijzonder sterke overeenkomsten.
1. Het diepste wezen van de mens is niet zijn aardse persoon
Geestkunde beschrijft de menselijke geest als het eigenlijke levende wezen, dat zich tijdelijk met het stoffelijke bestaan heeft vereenzelvigd.
Eckhart onderscheidt de grond van de ziel van de gewone gedachten, gevoelens en verlangens.
Beide maken daardoor duidelijk dat de mens niet volledig kan worden begrepen vanuit zijn dagelijkse bewustzijn.
2. Geestelijke ontwikkeling vereist bevrijding van gehechtheid
Geestkunde beschrijft hoe de mens zich moet bevrijden van zijn onbewuste vereenzelviging met het stoffelijke bestaan.
Eckhart beschrijft hoe de mens door onthechting vrij wordt van zijn afhankelijkheid van de uiterlijke wereld en van zijn eigenwilligheid.
Beide beschouwen innerlijke vrijheid als een noodzakelijke voorwaarde voor geestelijke ontwikkeling.
3. Het uiteindelijke doel is een bewuste verbondenheid met de goddelijke oorsprong
Geestkunde spreekt over hereniging met de algeest.
Eckhart spreekt over de doorbraak tot de goddelijke grond.
Beide beschrijven daarmee een beweging van de mens naar zijn diepste oorsprong.
terug naar de Inhoud
15. Wat onderscheidt geestkunde het sterkst van Eckhart?
De wijze waarop die vereniging wordt verklaard, verschilt echter aanzienlijk.
Ik zou vijf verschillen willen benadrukken.
- Ten eerste: de beschrijving van de goddelijke oorsprong. Geestkunde beschrijft de algeest als een oorspronkelijke vereniging van rust en beweging, donkere koelte en lichtende warmte. Eckhart beschrijft de godheid als een eenheid die iedere onderscheiding overstijgt.
- Ten tweede: het ontstaan van de menselijke geest. Geestkunde geeft een concrete beschrijving van de bolvormige verdichting van geestelijk licht en warmte. Eckhart kent geen overeenkomstige ontstaansleer.
- Ten derde: de vier geestelijke vermogens. Geestkunde verklaart waarnemen, denken, voelen en willen uit de vormbare en zelfvormende eigenschappen van licht en warmte. Eckhart gebruikt de traditionele middeleeuwse vermogensleer, maar gaat in zijn mystiek ook voorbij aan de afzonderlijke vermogens.
- Ten vierde: de verhouding tussen geest, ziel en lichaam. Geestkunde geeft een uitgewerkte verklaring van de ziel als uitstraling, de geestgedaante als vormgeving en het lichaam als stoffelijk voertuig. Eckhart richt zich vooral op de innerlijke verhouding tussen ziel en God.
- Ten vijfde: de betekenis van zelfverwerkelijking. Geestkunde legt de nadruk op de ontwikkeling van de menselijke geest tot zelfstandigheid. Eckhart legt de nadruk op de bevrijding van de mens van zijn eigenwilligheid en de doorbraak tot de goddelijke grond.
Dit laatste verschil vind ik filosofisch het meest betekenisvol.
terug naar de Inhoud
16. Slotbeschouwing: twee wegen naar dezelfde oorsprong?
De vergelijking tussen geestkunde en Meister Eckhart laat een opmerkelijke verwantschap zien. Beiden beschouwen het menselijke bestaan vanuit een goddelijke oorsprong. Beiden maken onderscheid tussen de uiterlijke persoonlijkheid en een diepere geestelijke werkelijkheid. Beiden beschrijven hoe de mens door zijn gerichtheid op de uiterlijke wereld zijn innerlijke oorsprong uit het oog kan verliezen. En beiden zien de geestelijke ontwikkeling als een beweging waarbij de mens zich van zijn gehechtheid bevrijdt en opnieuw in een bewuste verhouding tot God komt.
Toch ligt hun uitgangspunt op een verschillend niveau.
Geestkunde tracht te verklaren wat de menselijke geest is, hoe hij werkzaam is en hoe hij zich ontwikkelt.
Eckhart probeert vooral te verklaren wat er gebeurt wanneer de mens alle gehechtheid loslaat en zich openstelt voor de goddelijke grond van zijn bestaan.
Daarom zou ik hun gedachtegoed niet als identiek beschouwen, maar als twee benaderingen die elkaar op belangrijke punten kunnen aanvullen.
Geestkunde biedt een ontwikkelingsmodel van de menselijke geest.
Eckhart biedt een radicale filosofie van innerlijke onthechting.
Geestkunde behandelt de vraag hoe de geest zijn vermogens tot ontwikkeling kan brengen.
Eckhart stelt de aanvullende vraag of de mens, zelfs wanneer hij zijn vermogens heeft ontwikkeld, nog gehecht kan zijn aan zijn eigen geestelijke zelfstandigheid.
Dat is een belangrijke vraag. Want geestelijke zelfstandigheid en zelfzucht zijn niet hetzelfde. Een mens kan zelfstandig zijn en tegelijkertijd liefdevol met anderen verbonden blijven. Omgekeerd kan iemand die naar geestelijke vervolmaking streeft, zich zo sterk op zijn eigen ontwikkeling richten dat die ontwikkeling een nieuwe vorm van gehechtheid wordt.
Eckharts mystiek kan daardoor worden beschouwd als een kritische aanvulling op ieder geestelijk ontwikkelingsmodel dat de nadruk legt op het vormen van het eigen geestelijke wezen. Andersom kan geestkunde vragen oproepen bij Eckharts radicale onthechting: hoe verhoudt het loslaten van de eigenwilligheid zich tot de ontwikkeling van verantwoordelijkheid, zelfstandigheid en het bewust gebruiken van de geestelijke vermogens? Die vragen raken aan de verhouding tussen menselijke vrijheid en goddelijke werkzaamheid.
Mijn uiteindelijke conclusie
De sterkste overeenkomst tussen geestkunde en Meister Eckhart ligt in de bevrijding van de gehechtheid aan het uiterlijke bestaan en de terugkeer naar de goddelijke oorsprong.
Het grootste verschil ligt in de betekenis van die terugkeer. Geestkunde beschrijft haar als de bewuste zelfverwerkelijking van de menselijke geest, die daardoor in liefdevolle verbondenheid met de algeest en de medemens komt. Eckhart beschrijft haar als een radicale onthechting, waarin de mens zelfs zijn eigen geestelijke voorstellingen en eigenwilligheid loslaat om in de grond van de ziel één te worden met de goddelijke grond.
De twee opvattingen hoeven elkaar niet volledig uit te sluiten. Maar om ze werkelijk met elkaar te verbinden, moet eerst duidelijk worden wat geestkunde precies bedoelt met zelfstandigheid [de zelfstandigheid van een volwassen geworden godenkind binnen het goddelijke gezin] en wat Eckhart bedoelt met eenheid. Dat lijkt mij de vruchtbaarste vraag voor verder onderzoek.
Een laatste methodologische opmerking: de overeenkomsten die we hier aantreffen, zijn in de eerste plaats filosofisch en fenomenologisch. Zij vormen geen onafhankelijk bewijs voor de bovenzintuiglijke ervaringen die aan de geschriften van Meister Eckhart en geestkunde ten grondslag liggen. Wel laten ze zien dat bepaalde centrale thema's van geestkunde - innerlijke bewustwording, onthechting en terugkeer naar de goddelijke oorsprong - een duidelijke verwantschap vertonen met een belangrijke traditie binnen de christelijke mystiek.
terug naar de korte samenvatting van geestkunde
terug naar het weblog
^