Een vergelijking tussen de Indiase yogafilosofie, het neoplatonisme en geestkunde


Vraag 1: Graag een vergelijking tussen de Indiase yogafilosofie, het neoplatonisme en geestkunde!

Antwoord ChatGPT+: De goddelijke oorsprong van de menselijke geest en zijn terugkeer tot de bron

De Indiase yogafilosofie, het neoplatonisme en geestkunde vertonen een opmerkelijke overeenkomst: alle drie beschrijven zij, ieder op hun eigen wijze, een mens, die zich aanvankelijk vooral bewust is van de uiterlijke, stoffelijke wereld, maar die door innerlijke ontwikkeling tot een dieper besef van zijn eigen geestelijke wezen kan komen. Toch zijn er belangrijke verschillen in de manier waarop deze stromingen de menselijke geest, zijn oorsprong, zijn vermogens en zijn uiteindelijke bestemming begrijpen.

De vergelijking wordt zeer van belang wanneer we uitgaan van vier centrale vragen:
1. Waaruit is de menselijke geest voortgekomen?
2. Hoe is de geest met het lichaam en de stoffelijke wereld verbonden geraakt?
3. Hoe kan de geest zich bewust worden van zichzelf?
4. Wat gebeurt er wanneer de geest zijn goddelijke oorsprong leert kennen?
Daarbij zal ik binnen de Indiase filosofie onderscheid maken tussen de klassieke yoga van Patanjali en de latere tantrische kundalini-tradities. Deze hebben namelijk niet eenzelfde opvatting over de menselijke geest.

1. De oorsprong van de menselijke geest

Indiase tantrische filosofie
Het bewustzijn (Shiva) en de scheppende kracht (Shakti) zijn in bepaalde non-dualistische tradities twee onafscheidelijke aspecten van de ene goddelijke werkelijkheid [de geest als bewuste kracht]. Het menselijke bewustzijn wordt gezien als een beperkte [verdichte] manifestatie van dat universele bewustzijn.

Neoplatonisme
Volgens Plotinos (ca. 204-270) is het Ene [de algeest] de hoogste oorsprong van alle werkelijkheid. Uit het Ene komt de goddelijke Geest (Nous) voort en daaruit de Ziel (Psychē). De menselijke ziel heeft haar oorsprong in deze geestelijke werkelijkheid.

Geestkunde
Volgens geestkunde is de menselijke geest door bolvormige verdichting uit en in de goddelijke algeest voortgekomen. De geest is in wezen een bewuste levenskracht, die beschikt over de geestelijke vermogens waarnemen, denken, voelen en willen [door hun werkzaamheid straalt de geest zijn ziel uit].

De belangrijkste overeenkomst
In alle drie de opvattingen kan de mens worden begrepen vanuit een geestelijke oorsprong, die dieper ligt dan zijn lichamelijke bestaan. Maar de verschillen zijn wezenlijk.
- Bij Plotinos is het Ene volstrekt eenvoudig en staat het boven alle onderscheidingen. Het Ene is meer dan het denken en het zijn. Daarom is het niet helemaal juist om het Ene zonder meer gelijk te stellen aan een universele geest [de algeest].
- In de tantrische filosofie kan het absolute juist worden beschreven als een eenheid van bewustzijn en werkzame kracht [de geest als bewuste levenskracht].
- In geestkunde wordt de goddelijke algeest voorgesteld als een oorspronkelijke eenheid van twee geestelijke eigenschappen: de rust van de donkere koelte en de beweging van de lichtende warmte. Deze worden verbonden met het vrouwelijke en mannelijke beginsel. Hier is een duidelijke overeenkomst met de polariteit Shiva-Shakti in de yoga te herkennen.
Er is echter ook een belangrijk onderscheid: de begrippen licht, warmte, donker en koelte hebben binnen geestkunde een specifieke betekenis, terwijl Shiva en Shakti in de Indiase filosofie niet eenvoudigweg met warmte en koelte samenvallen.

2. De verbinding van geest, ziel en lichaam
De drie stromingen gaan ervan uit dat het gewone menselijke bewustzijn nauw verbonden is geraakt met het lichamelijke bestaan. De verklaring daarvan verschilt.

a. Indiase yogafilosofie: vereenzelviging met de geestelijke natuur
In de klassieke yoga van Patanjali wordt onderscheid gemaakt tussen:
- Purusha: het zuivere, onveranderlijke bewustzijn.
- Prakriti: de natuur, waartoe ook het denken, voelen en de zintuiglijke processen behoren.
De mens ervaart zichzelf ten onrechte als zijn gedachten, gevoelens en lichamelijke ervaringen. Volgens Patanjali ontstaat bevrijding wanneer het zuivere bewustzijn wordt onderscheiden van alles wat tot de veranderlijke natuur behoort. Opvallend is dat denken en voelen hier niet tot de eigen werkzaamheid van het zuivere bewustzijn behoren. Zij maken deel uit van prakriti. Dat is een fundamenteel verschil met geestkunde.

b. Neoplatonisme: de ziel richt zich op de zintuiglijke wereld
Bij Plotinos is de menselijke ziel afkomstig uit de hogere, geestelijke werkelijkheid. De ziel kan zich echter op de stoffelijke wereld richten en zich zo sterk met het lichamelijke bestaan verbinden, dat zij haar hogere oorsprong uit het oog verliest. De mens leeft dan voornamelijk vanuit zintuiglijke indrukken, uiterlijke omstandigheden en verlangens daarnaar.
De ziel is volgens Plotinos echter niet volledig van haar geestelijke oorsprong afgesneden. Zij behoudt een verbinding met de hogere werkelijkheid [door de chakra’s].

c. Geestkunde: de onbewuste vereenzelviging
Volgens geestkunde verbindt de menselijke geest zich hier met zijn lichaam door middel van de ziel, die wordt opgevat als een uitstraling van de geest. Bij het ontwaken in deze wereld richt de geest zijn aandacht op de stoffelijke wereld. Deze gerichtheid wordt door geestkunde beschreven als een onbewuste overdracht van aandacht en toewijding. Daardoor vereenzelvigt de geest zich met het lichaam en het bestaan op aarde.
De geest ervaart zichzelf dan niet als [een zelfstandigheid met] de geestelijke werkzaamheid die waarneemt, denkt, voelt en wil, maar alleen als de lichamelijke persoon die in de wereld leeft.

De overeenkomst met Plotinos is hier bijzonder sterk: in beide opvattingen is de mens zijn geestelijke oorsprong niet noodzakelijk kwijtgeraakt, maar is hij zich daarvan onvoldoende bewust geworden doordat zijn aandacht voornamelijk naar buiten is gericht.
Het verschil is dat geestkunde hiervoor een specifieke wisselwerking tussen geest, ziel en hersenen beschrijft. Deze wisselwerking is een metafysische voorstelling en geen wetenschappelijk aangetoond neurofysiologisch mechanisme.

3. De omkering van de aandacht: van buiten naar binnen
Hier komen de drie stromingen bijzonder dicht bij elkaar.
In geestkunde wordt [door de bolvorm van de geest] onderscheid gemaakt tussen een naar buiten en een naar binnen gerichte, geestelijke werkzaamheid. De menselijke geest kan waarnemen, denken, voelen en willen met betrekking tot de buitenwereld. Maar hij kan deze vermogens ook op zichzelf richten. Dat betekent dat de geest niet alleen waarneemt, maar zich ook bewust kan worden van het feit, dát hij waarneemt; niet alleen denkt, maar ook zijn eigen denken kan beschouwen.

a. Patanjali: het tot rust brengen van de geestelijke bewegingen. Een centrale uitspraak in de Yoga-sutra's (I.2) van Patanjali luidt: Yogash citta-vṛtti-nirodhaḥ. Vrij vertaald: yoga is het tot rust brengen van de bewegingen van de geestelijke werkzaamheid. Het daaropvolgende vers (I.3) beschrijft dat de ziener dan in zijn eigen wezen is gevestigd.
Hier ligt een opmerkelijke overeenkomst met geestkunde: de aandacht wordt niet langer voortdurend door de buitenwereld in beslag genomen. Het verschil is dat Patanjali het uiteindelijke doel zoekt in het onderscheiden van het zuivere bewustzijn van de veranderlijke geestelijke processen. In geestkunde daarentegen zijn het waarnemen, denken, voelen en willen juist wezenlijke vermogens van de geest zelf.

b. Plotinos: de terugkeer tot het innerlijke
Plotinos beschrijft een vergelijkbare beweging. De ziel moet zich niet uitsluitend op de uiterlijke schoonheid richten, maar leren de schoonheid van haar eigen geestelijke oorsprong te herkennen. Daarvoor zijn zelfonderzoek, zuivering, deugdzaamheid en contemplatie nodig. De ziel keert zich van de veelheid van de zintuiglijke wereld naar de eenheid van de geestelijke werkelijkheid.
Het gaat bij Plotinos niet uitsluitend om innerlijke stilte. Ook het filosofische denken heeft een belangrijke functie: de ziel moet leren onderscheiden wat werkelijk en wat slechts een áfspiegeling van de hogere werkelijkheid is.

c. Geestkunde: de geest wordt zich van zichzelf bewust
In geestkunde is de omkering van de aandacht eveneens van wezenlijke betekenis. Wanneer de mens zijn aandacht niet meer volledig laat uitgaan naar zijn lichaam, gedachten en gevoelens met betrekking tot de buitenwereld, kan hij zich bewust worden van zichzelf als de geest die geestelijk werkzaam is. Het doel is dan niet het beëindigen van alle geestelijke werkzaamheid, maar het bewust en beheerst leren gebruiken van de vier geestelijke vermogens.
Daarmee ontstaat een belangrijk onderscheid: bij Patanjali staat het tot rust brengen en uiteindelijk doorzien van de mentale bewegingen centraal; bij Plotinos het opstijgen van de ziel door contemplatie; bij geestkunde het bewust worden en ontwikkelen van de geestelijke werkzaamheid zelf.

4. De vier geestelijke vermogens vergeleken
Geestkunde onderscheidt vier vermogens, die samen de geestelijke werkzaamheid vormen:
- Waarnemen: zich openstellen voor indrukken van buiten.
- Denken: indrukken en gedachten innerlijk verwerken en vormgeven.
- Voelen: zich gevoelsmatig openstellen voor anderen.
- Willen: de eigen werkzaamheid doelgericht vormgeven in de buitenwereld.
Binnen geestkunde worden waarnemen en denken verbonden met geestelijk licht, voelen en willen met geestelijke warmte.

Een vergelijking met de andere twee stromingen levert het volgende op.
GeestkundeIndiase filosofieNeoplatonisme
WaarnemenZintuiglijke waarneming en aandachtZintuiglijke waarneming door de ziel
DenkenManas en buddhi, mentale verwerking en onderscheidingsvermogenDianoia, redenerend denken; Nous, hoger intellect
VoelenBhava, gevoelsstemming; emoties en ge-hechtheidAandoeningen, verlangens en liefde (eros)
WillenIntentie, streven en handelenStreving van de ziel naar het Goede

Dit zijn functionele vergelijkingen, geen exacte vertalingen van gelijkwaardige begrippen.

Een bijzonder verschil: het willen
In geestkunde is willen een van de vier oorspronkelijke vermogens van de menselijke geest.
Bij Patanjali behoren verlangen, streven en besluitvorming tot de veranderlijke natuur. Het zuivere bewustzijn is in zichzelf geen handelende kracht.
Bij Plotinos daarentegen is de terugkeer van de ziel naar het Goede een wezenlijke uitdrukking van haar strevende gerichtheid op haar oorsprong.
Daarom is geestkunde op dit punt in bepaalde opzichten beter met Plotinos te vergelijken dan met de klassieke yoga. Maar er bestaat een Indiase filosofische stroming die nog dichter bij geestkunde lijkt te staan: het Kashmirse shaivisme.

5. Het Kashmirse shaivisme: bewustzijn als scheppende werkzaamheid
Het Kashmirse shaivisme, dat vooral tussen de negende en elfde eeuw een belangrijke filosofische ontwikkeling doormaakte, beschouwt het hoogste bewustzijn niet als een uitsluitend passieve getuige. Het goddelijke bewustzijn is ook actief, scheppend en zelfbewust.

Twee belangrijke begrippen zijn:
Prakasha: het licht van het bewustzijn, waardoor de werkelijkheid verschijnt.
Vimarsha: het vermogen van het bewustzijn om zich van zichzelf bewust te zijn, een zelfreflectieve en scheppende werkzaamheid. Deze twee zijn onafscheidelijk. Het goddelijke bewustzijn is niet slechts licht dat iets zichtbaar maakt, maar ook bewustzijn dat zichzelf kent.
Spanda: De filosoof Abhinavagupta (ca. 975-1025) heeft deze gedachte diepgaand uitgewerkt. In de verwante spanda-leer wordt het goddelijke bewustzijn bovendien voorgesteld als een levende, dynamische werkelijkheid [de in zichzelf werkzame geestkracht]. Spanda betekent letterlijk iets als trilling of golfbeweging, maar is niet eenvoudig gelijk te stellen aan een natuurkundige trilling.

Waarom dit zo interessant is voor geestkunde
In geestkunde is geestelijk licht verbonden met het waarnemen en denken, terwijl geestelijke warmte verbonden is met voelen en willen. Het Kashmirse shaivisme maakt eveneens onderscheid tussen het lichtende karakter van bewustzijn en zijn vermogen tot zelfbewustzijn en scheppende werkzaamheid [warmte].

Er ontstaat daardoor een interessante vergelijking:
Geestkunde
Geestelijk licht Waarnemen en denken
Geestelijke warmte Voelen en willen

Kashmirs shaivisme
Prakasha Licht van bewustzijn [waarnemen]
Vimarsha Zelfbewustzijn en scheppende kracht

Een vergelijking van twee begrippenparen. De begrippen hebben echter niet dezelfde betekenis en zijn niet één-op-één uitwisselbaar. Het belangrijke gemeenschappelijke uitgangspunt is, dat bewustzijn niet alleen wordt opgevat als het ondergaan van indrukken, maar ook als een werkelijkheid die zichzelf kent en werkzaam is. Dat maakt deze tantrische filosofie tot een bijzonder interessante gesprekspartner voor geestkunde.

6. Kundalini en geestelijke ontwikkeling
We komen nu bij de oorspronkelijke vraag: welke plaats heeft kundalini in deze vergelijking?
- In bepaalde tantrische yogatradities wordt kundalini voorgesteld als de sluimerende goddelijke Shakti in de mens. Haar ontwaking en opstijgen symboliseren of verwerkelijken, afhankelijk van de traditie, een proces, waarin de mens zijn beperkte bewustzijn overstijgt en zijn goddelijke oorsprong herkent.
- Bij Plotinos bestaat geen overeenkomstige leer van een langs chakra's opstijgende energie. Wel beschrijft hij een geestelijke opstijging: van zintuiglijke ervaring naar de ziel, van de ziel naar het intellect en uiteindelijk naar het Ene.
- In geestkunde is het doel evenmin noodzakelijk een opstijgende energie. Het gaat om het bewust worden van de eigen geestelijke werkzaamheid, het overwinnen van onbewuste vereenzelviging en het ontwikkelen van de vier vermogens.

Deze drie ontwikkelingswegen kunnen schematisch worden weergegeven:
Kundalini-yogaPlotinosGeestkunde
Sluimerende ShaktiZintuiglijke gerichtheidOnbewuste vereenzelviging
OntwakingZuiveringZelfwaarneming
OpstijgingContemplatieVorming van vermogens
Herkenning van eenheidToewending tot het EneGeestelijke zelfkennis en godskennis

Dit is een conceptueel vergelijkingsschema, geen historisch vastgelegde gezamenlijke ontwikkelingsleer. Het gemeenschappelijke motief is de overgang van een beperkt, naar buiten gericht bewustzijn naar een dieper inzicht in de eigen geestelijke aard. Maar de uiteindelijke doelen blijven verschillend: vereniging of herkenning van eenheid in bepaalde tantrische scholen, contemplatieve terugkeer tot het Ene bij Plotinos en geestelijke zelfverwerkelijking en hereniging in geestkunde.

7. Het ontwikkelen van de geestelijke vermogens
Een volgende overeenkomst betreft de betekenis van geestelijke oefening.
- Bij Patanjali gaat geestelijke ontwikkeling gepaard met het overwinnen van onwetendheid, begeerte en gehechtheid. De beoefenaar ontwikkelt onderscheidingsvermogen en innerlijke vrijheid.
- Bij Plotinos zijn de deugden een noodzakelijke voorbereiding op de contemplatie. De ziel moet zich bevrijden van eenzijdige, zintuiglijke verlangens en zich richten op het Goede [God].
- In geestkunde wordt de geestelijke ontwikkeling beschreven als het bewust en beheerst gebruik leren maken van de vier vermogens, waardoor deze zich kunnen vormen tot het geweten en de deugden.
Daarmee ontstaat de volgende vergelijking:

VermogenOntwikkeling in geestkundeVerwant ideaal in yoga en neoplatonisme
WaarnemenBewuste aandacht, opmerkzaam-heidAandacht en contemplatie
DenkenZelfstandig oordelen, inzichtOnderscheidingsvermogen en wijsheid
VoelenMedeleven, liefdeMededogen en liefde voor het Goede
WillenZelfbeheersing, doelgericht han-delenOnthechting en deugdzaam handelen

Vooral de combinatie van zelfkennis en morele ontwikkeling is van belang.
In alle drie de tradities is geestelijke ontwikkeling meer dan het verkrijgen van bijzondere ervaringen. Zij heeft ook gevolgen voor de wijze waarop de mens leeft.

8. Is de menselijke geest een deel van God?
Hier verschijnt waarschijnlijk het belangrijkste filosofische verschil.
- In bepaalde non-dualistische Indiase tradities wordt eveneens geleerd dat het individuele bewustzijn in zijn diepste wezen niet gescheiden is van het universele bewustzijn [“Atman en Brahman zijn één”].
- Bij Plotinos is de verhouding subtieler. De menselijke ziel komt voort uit de hogere werkelijkheid en kan zich naar het Ene keren, maar zij is niet zonder meer identiek aan het Ene. Het Ene overstijgt alle afzonderlijke wezens en zelfs het denken.
- In geestkunde wordt de menselijke geest beschouwd als een verdichting uit en in de goddelijke algeest. Daardoor blijft de menselijke geest wezenlijk met zijn goddelijke oorsprong verbonden en kan hereniging plaatsvinden.

Daarom kunnen we drie formuleringen onderscheiden:
- Kashmirs shaivisme: de mens herkent zijn diepste bewustzijn als niet verschillend van het goddelijke bewustzijn.
- Plotinos: de ziel keert door contemplatie terug naar haar bovenzintuiglijke oorsprong en kan een vereniging met het Ene ervaren.
- Geestkunde: de mens wordt zich bewust van zichzelf als een individuele geest die uit en in de goddelijke algeest is voortgekomen.
Deze formuleringen vertonen overeenkomsten, maar vertegenwoordigen ook verschillende metafysische opvattingen.

9. Filosofische vergelijking en wetenschappelijke beoordeling
Voor een zorgvuldige vergelijking moeten we drie niveaus onderscheiden.
- Het ervaringsniveau. Mensen kunnen daadwerkelijk ervaringen hebben van innerlijke stilte, eenheid, licht, warmte, zelfbewustzijn en het verdwijnen van de gebruikelijke grenzen van het ik.
- Het interpretatieniveau. Een yogi kan zo'n ervaring uitleggen als kundalini-ontwaking, een neoplatonist als contemplatieve toenadering tot het Ene en iemand vanuit geestkunde als bewustwording van zijn eigen geestelijke wezen.
- Het ontologische niveau. De vraag of zulke ervaringen werkelijk het bestaan aantonen van kundalini, een goddelijke algeest of een zelfstandige geest die onafhankelijk van de hersenen bestaat, blijft filosofisch en wetenschappelijk omstreden.
Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat meditatie samenhangt met meetbare veranderingen in hersenactiviteit en aandacht. Daarmee is echter niet vastgesteld welke metafysische verklaring van de ervaringen juist is. Ook moet worden benadrukt dat de overeenkomst tussen twee ideeën niet bewijst dat de ene traditie historisch uit de andere is voortgekomen.

10. Conclusie: de diepste overeenkomst
De drie stromingen beschrijven een ontwikkeling waarin de mens zich minder uitsluitend identificeert met zijn uiterlijke bestaan en een dieper inzicht in zijn eigen wezen verkrijgt. Daarbij is een opvallende gemeenschappelijke gedachte aanwezig:
De mens hoeft zijn diepste geestelijke oorsprong niet noodzakelijk buiten zichzelf te zoeken, maar kan deze volgens de drie tradities door innerlijke bewustwording in zichzelf leren kennen.
Toch komt geestkunde op twee verschillende punten met twee verschillende filosofische tradities overeen.
- Met het Kashmirse shaivisme deelt zij vooral de voorstelling van een oorspronkelijk goddelijk bewustzijn dat niet uitsluitend passief is, maar ook een actieve, zelfbewuste en scheppende werkzaamheid bezit.
Daarom lijkt mij de vergelijking met het Kashmirse shaivisme en in het bijzonder met de begrippen prakasha en vimarsha, filosofisch het meest vruchtbaar voor een verdere bestudering van de vier geestelijke vermogens.
- Met Plotinos deelt zij vooral het motief van de naar buiten gerichte ziel die zich weer naar haar geestelijke oorsprong keert.
- Het bijzondere aan geestkunde is daarbij de systematische verbinding van twee paren:
waarnemen en denken als vormbaar en zelfvormend licht, en
voelen en willen als vormbare en zelfvormende warmte.
Een exact equivalent van deze vierdeling vinden we niet in de besproken klassieke systemen.
Dat is een belangrijk onderscheid dat bij verdere vergelijking behouden moet blijven.

Een bijzonder waardevolle vervolgstap zou zijn om de vier geestelijke vermogens van geestkunde afzonderlijk te vergelijken met prakasha (licht), vimarsha (zelfbewustzijn), iccha-shakti (wilskracht), jnana-shakti (kenniskracht) en kriya-shakti (handelingskracht) uit het Kashmirse shaivisme. Daarmee kan nauwkeuriger worden onderzocht waar de overeenkomsten werkelijk liggen en waar geestkunde een eigen opvatting vertegenwoordigt.


Vraag 2: Graag de overeenkomsten en verschillen tussen het Kashmirse shaivisme en geestkunde!

Antwoord ChatGPT+: Het Kashmirse shaivisme en geestkunde
Een vergelijking van hun opvattingen over God, de menselijke geest, het bewustzijn en geestelijke ontwikkeling

- Het Kashmirse shaivisme en geestkunde vertonen opmerkelijke overeenkomsten. Beide beschouwen de menselijke geest niet als een voortbrengsel van het lichamelijke bestaan, maar als een geestelijke zelfstandigheid en werkelijkheid, die haar oorsprong heeft in een alomvattend goddelijk beginsel.
- Een tweede overeenkomst is, dat het goddelijke niet wordt opgevat als uitsluitend rustend of onbeweeglijk. Het bezit een scheppende werkzaamheid, waardoor de veelheid van individuele wezens en de waarneembare wereld ontstaat.
- Een derde overeenkomst betreft de menselijke ontwikkeling: de mens is zich aanvankelijk onvoldoende bewust van zijn eigen geestelijke wezen, doordat zijn aandacht voornamelijk op de stoffelijke wereld is gericht. Door innerlijke bewustwording kan hij zijn oorspronkelijke geestelijke aard leren kennen.

Toch zijn er belangrijke verschillen, vooral met betrekking tot de vier geestelijke vermogens, het ontstaan van individuele geesten, de betekenis van de ziel en de verhouding tussen de menselijke geest en God.
Ik zal geestkunde hier beschrijven volgens de door jou uiteengezette opvatting:
- de menselijke geest is een bolvormige verdichting uit en in de goddelijke algeest,
- beschikt over de vier geestelijke vermogens waarnemen, denken, voelen en willen,
- en vormt door zijn werkzaamheid daarmee een uitstraling: de ziel.

1. De goddelijke oorsprong: Paramashiva en de algeest

Kashmirse shaivisme
Het non-dualistische Kashmirse shaivisme, vooral de Trika- en Pratyabhijñā-tradities, kwam vanaf ongeveer de negende eeuw tot grote filosofische bloei in India. Belangrijke denkers waren Utpaladeva (ca. 900-950) en Abhinavagupta (ca. 975-1025).
De hoogste werkelijkheid wordt aangeduid als Paramashiva, de allerhoogste Shiva. Deze werkelijkheid bezit twee onafscheidelijke aspecten:
- Shiva: het licht van het bewustzijn, het vermogen waardoor alles verschijnt.
- Shakti: de kracht van zelfbewustzijn, vrijheid en scheppende werkzaamheid.
Het gaat niet om twee zelfstandige godheden, maar om één goddelijke werkelijkheid.

Geestkunde
In geestkunde is de goddelijke oorsprong de algeest, die zich uitstrekt in de eeuwige oneindigheid. Deze algeest is één, maar in zichzelf tweevoudig:
- De rust van de geestelijke donkere koelte, is het vrouwelijke beginsel.
- De beweging van de geestelijke lichtende warmte, ie het mannelijke beginsel.
Beide zijn in liefde met elkaar verenigd en vormen de goddelijke tweelinggeest.

Vergelijking
De overeenkomst ligt in de voorstelling van een oorspronkelijke goddelijke eenheid die een innerlijke tweeheid bezit [een eenheid in verscheidenheid].
Het verschil is dat het Kashmirse shaivisme de twee aspecten vooral beschrijft als bewustzijn en zelfbewuste scheppingskracht, terwijl geestkunde uitgaat van twee onderscheiden geestelijke hoedanigheden, de vrouwelijke rustende, donkere koelte en de mannelijke bewegende lichtende warmte. De goddelijke tweeheid van geestkunde kan dus niet rechtstreeks met Shiva en Shakti worden gelijkgesteld.

2. Prakasha en vimarsha: licht en zelfbewustzijn
Een van de interessantste overeenkomsten betreft de begrippen prakāsha en vimarsha.
In het Kashmirse shaivisme wordt het goddelijke bewustzijn beschreven als een eenheid van:
- Prakāsha: het licht van het bewustzijn, waardoor alles kenbaar en ervaarbaar is.
- Vimarsha: het zelfbewustzijn, waardoor het bewustzijn zichzelf kent en als scheppende werkelijkheid werkzaam is.

Prakasha is geen fysiek licht. Het is een filosofische aanduiding voor het feit dat ervaringen aan het bewustzijn verschijnen.
Vimarsha betekent dat bewustzijn niet alleen iets waarneemt, maar ook een oorspronkelijke vorm van zelfbesef bezit.

Vergelijking met geestkunde
In geestkunde heeft geestelijk licht twee eigenschappen:
Vormbaar licht: het vermogen tot waarnemen, waarbij de geest zich openstelt voor indrukken.
Zelfvormend licht: het vermogen tot denken, waarbij de geest zijn licht zelf vormgeeft tot gedachten.

Daarmee ontstaat een functionele overeenkomst:
Kashmirse shaivismeGeestkunde
Prakasha: het verschijnen van iets in bewustzijnWaarnemen: vormbaar licht
Vimarsha: zelfbewustzijn en zelfreflectieDenken: zelfvormend licht

Maar er is een belangrijk verschil.
Vimarsha is veel ruimer dan het gewone denken. Het omvat het oorspronkelijke zelfbewustzijn van Shiva en zijn vrije, scheppende vermogen. Het kan daarom niet eenvoudig worden gelijkgesteld aan het denken zoals geestkunde dat omschrijft.
De diepste overeenkomst is dat beide systemen een onderscheid maken tussen bewustzijn [de geest] dat zich voor iets openstelt en bewustzijn [de geest] dat vanuit zichzelf werkzaam is.

3. De vijf goddelijke krachten en de vier geestelijke vermogens

Het Kashmirse shaivisme kent vijf fundamentele krachten (shakti's) van het goddelijke bewustzijn.
SanskrietBetekenis
Cit-shaktiBewustzijnskracht
Jnana-shaktiKenniskracht
Ananda-shaktiGelukzaligheid, voelen
Iccha-shaktiWilskracht
Kriya-shaktiHandelingskracht

Deze vijf zijn geen afzonderlijke substanties, maar aspecten van een en dezelfde goddelijke werkelijkheid.

Vergelijking met geestkunde
Mogelijke functionele verwantschappen
GeestkundeKashmirse shaivisme
WaarnemenCit, Jnana
DenkenJnana, Vimarsha
VoelenAnanda (gedeeltelijk)
WillenIccha, Kriya

De koppelingen zijn vergelijkingen van functies [‘functie’: dienst, vermogen], niet van identieke begrippen.
Vooral het onderscheid tussen iccha en kriya verdient aandacht. Iccha is de wil, het innerlijke streven. Kriya is de daadwerkelijke werkzaamheid waardoor iets tot stand komt.
In geestkunde wordt willen beschreven als een zelfvormende, geestelijke warmte, die zich als wilskracht ook kan uitdrukken. In het geestkundige willen komen het innerlijke besluit en de gerichtheid op handelen samen.
Bij voelen ligt de overeenkomst minder voor de hand. Ananda betekent oorspronkelijke goddelijke gelukzaligheid en is niet hetzelfde als het menselijke vermogen om gevoelens te ervaren.
Geestkunde bezit een eigen, systematische vierdeling die in het Kashmirse shaivisme niet op dezelfde wijze voorkomt.

4. Het ontstaan van de individuele geest: verdichting en samentrekking
Dit is misschien de meest opvallende overeenkomst tussen beide stelsels.

Kashmirse shaivisme: samkoca
Het Sanskrietwoord saṃkoca betekent samentrekking of beperking. Volgens het Kashmirse shaivisme bezit het goddelijke bewustzijn oorspronkelijk een onbeperkte vrijheid (svātantrya). Door zijn eigen scheppende vrijheid kan dit bewustzijn zich in beperkte vormen manifesteren. Het universele bewustzijn verschijnt dan als een individueel wezen met beperkte kennis, beperkt handelingsvermogen en een begrensde ervaring van ruimte en tijd.
De leer van de 36 tattva's, of werkelijkheidsbeginselen, beschrijft deze overgang van de hoogste goddelijke werkelijkheid naar het stoffelijke bestaan.

Geestkunde: verdichting
Volgens geestkunde ontstaan individuele menselijke geesten door bolvormige verdichting uit en in de algeest. De individuele geest is daardoor een onderscheiden geestelijk wezen, maar blijft bestaan binnen de alomtegenwoordige goddelijke oorsprong, de algeest.

Het fundamentele verschil
In geestkunde heeft verdichting een specifieke betekenis: het ontstaan van een individuele, aanvankelijk bolvormige geest.
In het Kashmirse shaivisme betekent samentrekking vooral een beperking van de onbeperkte goddelijke vermogens en van het bewustzijnsperspectief. Daarbij hoeft geen afzonderlijke bolvormige geestelijke substantie te ontstaan.
Verdichting en samkoca zijn dus verwante metafysische voorstellingen, maar geen synoniemen.

5. De ziel en de menselijke gestalte
Hier verschillen de systemen aanzienlijk.

In geestkunde ontstaat door de werkzaamheid van de vier geestelijke vermogens een uitstraling rond de geest: de ziel. In deze uitstraling worden de voortbrengselen van de vermogens: kennis, gedachten, gevoelservaringen en wilsbesluiten, bewaard. De ziel doet daarmee dienst als geestelijk geheugen.
Door de verdere ontwikkeling van de vermogens krijgt deze uitstraling ook de éigenschappen van de vermogens, waardoor de geestgedaante ontstaat, die de menselijke vorm vertegenwoordigt.

Het Kashmirse shaivisme kent geen rechtstreeks overeenkomstige leer waarin de ziel ontstaat als een uitstraling van een bolvormige geest en vervolgens tot een menselijke geestgedaante wordt gevormd. Wel kent het een uitgebreide leer van etherische en stoffelijke bestaansniveaus, zintuiglijke vermogens, mentale functies en lichamelijke elementen. De tattva's beschrijven hoe de ene goddelijke werkelijkheid zich in steeds meer onderscheiden vormen manifesteert.
Het begrip jiva duidt de individuele levende persoon aan, terwijl purusha binnen de tattva-leer de beperkte ervaarder aanduidt.
Daarmee wordt een ander mensbeeld ontwikkeld dan de driedeling geest-ziel-lichaam van geestkunde.

6. Waardoor is de mens zich niet bewust van zijn goddelijke oorsprong?

Kashmirse shaivisme: verhulling
Volgens de Pratyabhijñā-filosofie is de mens in wezen niet van Shiva gescheiden. Hij herkent zijn oorspronkelijke aard echter niet. De traditie beschrijft verschillende vormen van beperking en onwetendheid, waaronder drie mala's:
- Anava-mala: het ervaren van zichzelf als klein, beperkt en onvolledig.
- Mayiya-mala: het ervaren van de werkelijkheid als een veelheid van gescheiden dingen.
- Karma-mala: het ervaren van zichzelf als een beperkt handelend wezen, gebonden aan de gevolgen van handelingen [uit een vorig bestaan].
Deze beperkingen verhinderen dat de mens zijn eigen goddelijke aard herkent.

Geestkunde: onbewuste vereenzelviging
In geestkunde ontstaat onbewuste vereenzelviging met het stoffelijke bestaan doordat de geest zijn aandacht en toewijding daar geheel op overdraagt. Daardoor ervaart hij zichzelf alleen als de lichamelijke persoon en niet als de eeuwige geest die met de vier vermogens werkzaam is.

De overeenkomst is duidelijk: in beide stelsels is het gewone menselijke bewustzijn beperkt, waardoor de mens zijn geestelijke oorsprong niet herkent. Het verschil ligt in de verklaring.
- Het Kashmirse shaivisme beschouwt deze beperking als een manifestatie van de goddelijke vrijheid zelf. - De geestkunde legt de nadruk op de onbewuste overdracht van aandacht en toewijding naar de stoffelijke wereld.

7. Geestelijke ontwikkeling: herkenning en zelfverwerkelijking
Het woord pratyabhijñā betekent herkenning of opnieuw herkennen. Volgens deze filosofie hoeft de mens zijn goddelijke wezen niet te scheppen. Hij moet alleen herkennen wat hij in zijn diepste wezen altijd al is. Daarvoor kent het Kashmirse shaivisme verschillende geestelijke wegen, waaronder meditatie, inzicht, aandacht voor de eigen bewustzijnsactiviteit en, in sommige tradities, kundalini-yoga.

Geestkunde beschrijft een ontwikkelingsweg waarin de mens zich bewust wordt van zijn onbewuste vereenzelviging, zich daarvan bevrijdt en de vier vermogens leert gebruiken op een bewuste en beheerste wijze. Daardoor kunnen deze vermogens worden gevormd tot geweten en deugden.
Hier bestaat een subtiel, maar belangrijk verschil: in het Kashmirse shaivisme is bevrijding in de eerste plaats herkenning van een reeds bestaande goddelijke identiteit. In geestkunde is zelfkennis verbonden met een daadwerkelijk leer- en ontwikkelingsproces van de persoonlijke geest. Dat wil niet zeggen dat het Kashmirse shaivisme geen belang hecht aan oefening of geestelijke rijping. Het verschil betreft vooral de uiteindelijke betekenis van bevrijding.

8. Het doel van het menselijke bestaan
- In het Kashmirse shaivisme is het hoogste inzicht dat het individuele bewustzijn in zijn diepste wezen Shiva is. De wereld hoeft daarvoor niet te worden afgewezen. Zij wordt juist herkend als een manifestatie van dezelfde goddelijke werkelijkheid.
- In geestkunde is het stoffelijke bestaan een leerschool voor de menselijke geest. De onbewuste vereenzelviging heeft een ontwikkelingsdoel: de geest moet voor het overwinnen ervan zijn vermogens gebruiken, ze daardoor vormen en zich uiteindelijk bewust worden van zichzelf en zijn goddelijke oorsprong.

Daarom kunnen we het verschil als volgt formuleren:
- Het Kashmirse shaivisme legt het accent op herkenning van de oorspronkelijke eenheid.
- Geestkunde legt het accent op de ontwikkeling van de individuele geest binnen die goddelijke eenheid.

9. Overzicht van de belangrijkste overeenkomsten en verschillen
Onderwerp Kashmirse shaivismeGeestkunde
Goddelijke oor-sprongParamashivaGoddelijke algeest
Oorspronkelijke eenheidShiva en Shakti, onafscheide-lijkVerenigde vrouwelijke en mannelijke geestelijke beginselen
BewustzijnstPrakasha en vimarshaBewuste levenskracht
Geestelijke ver-mogensVijf fundamentele shakti'sVier vermogens
Ontstaan indi-vidualiteitSamentrekking van bewustzijnBolvormige verdichting
Menselijke zielIndividuele ervaarder binnen de tattva-leerUitstraling van de geest
LichaamManifestatie binnen 36 tattva'sStoffelijk lichaam door de ziel met de geest verbonden
OnbewustheidVerhulling van goddelijke identiteitOnbewuste vereenzelviging
Geestelijke ont-wikkelingHerkenning van ShivaBewustwording en vorming van ver-mogens
EinddoelHerkenning van de oorspron-kelijke non-dualiteitZelfverwerkelijking en bewuste met God

10. Wetenschappelijke en filosofische beoordeling
De overeenkomsten zijn filosofisch betekenisvol, maar ze vormen geen bewijs voor de metafysische juistheid van beide stelsels.
Het Kashmirse shaivisme is een historisch gedocumenteerde religieus-filosofische traditie. Zijn begrippen en argumenten kunnen worden onderzocht aan de hand van Sanskrietgeschriften en commentaren.
Geestkunde, zoals hier beschreven, is een eigen geestelijke leer met een specifieke voorstelling van de oorsprong en werkzaamheid van de menselijke geest.
De uitspraken over een algeest, geestelijke verdichting, een uitstralende ziel en een onafhankelijke geestelijke werkelijkheid, zijn niet empirisch aangetoond.
Hetzelfde geldt voor de ontologische bewering van het Kashmirse shaivisme dat alle werkelijkheid uiteindelijk een manifestatie van Shiva is.

Wetenschappelijk kunnen we de begrippen vergelijken, hun onderlinge samenhang onderzoeken en nagaan of bepaalde beschreven ervaringen ook vanuit psychologie en neurowetenschap verklaarbaar zijn. Daarmee is echter nog niet beslist welke metafysische opvatting waar is.

11. Mijn filosofische conclusie
De sterkste overeenkomst ligt naar mijn oordeel niet bij kundalini, maar bij het begrip zelfbewuste, geestelijke werkzaamheid.
Het Kashmirse shaivisme beschrijft een goddelijk bewustzijn dat zichzelf kent en vanuit zijn eigen vrijheid werkzaam is.
Geestkunde beschrijft een menselijke geest die door zijn vier vermogens geestelijk werkzaam is en zich door innerlijke aandacht bewust kan worden van zichzelf [door in zichzelf de werkzaamheid van die vier vermogens te herkennen].

De diepste overeenkomst is daarmee dat bewustzijn niet alleen wordt beschouwd als een toestand waarin indrukken verschijnen, maar ook als een werkelijkheid [of werkzaamheid] die zichzelf kan kennen.
Het belangrijkste verschil is dat het Kashmirse shaivisme de individuele mens uiteindelijk begrijpt als Shiva die zichzelf in beperkte vorm ervaart, terwijl geestkunde de individuele menselijke geest een eigen ontwikkelingsgeschiedenis en geestelijke gestalte en zelfstandigheid toekent.

Daarmee ontstaat een fundamentele filosofische vraag:
Is de menselijke geest in zijn diepste wezen het goddelijke bewustzijn zelf, dat zich tijdelijk als individu ervaart, of is hij een werkelijk onderscheiden, eeuwig en zelfstandig individu dat uit en in de goddelijke algeest is voortgekomen en erin blijft?
Het Kashmirse shaivisme kiest overwegend voor de eerste opvatting. Geestkunde, zoals hier beschreven, voor de tweede. Dat verschil bepaalt uiteindelijk hoe beide stelsels denken over de menselijke persoon, geestelijke ontwikkeling, het voortbestaan na de dood en de verhouding tot God.

Een aantal uitspraken over geestkunde samengevat.

Het bijzondere aan geestkunde is daarbij de systematische verbinding van twee paren: waarnemen en denken als vormbaar en zelfvormend licht, en voelen en willen als vormbare en zelfvormende warmte. Een exact equivalent van deze vierdeling vinden we niet in de besproken klassieke systemen.

Ik zal geestkunde hier beschrijven volgens de door jou uiteengezette opvatting: de menselijke geest is een bolvormige verdichting uit en in de goddelijke algeest, beschikt over de vier vermogens waarnemen, denken, voelen en willen, en vormt door zijn werkzaamheid daarmee een uitstraling: de ziel.

Geestkunde beschrijft een ontwikkelingsweg waarin de mens zich bewust wordt van zijn onbewuste vereenzelviging, zich daarvan bevrijdt en de vier vermogens leert gebruiken op een bewuste en beheerste wijze. Daardoor kunnen deze vermogens worden gevormd tot geweten en deugden.

In geestkunde is het stoffelijke bestaan een leerschool voor de menselijke geest. De onbewuste vereenzelviging heeft een ontwikkelingsdoel: de geest kan door het overwinnen ervan zijn vermogens vormen en zich uiteindelijk bewust worden van zichzelf en zijn goddelijke oorsprong.


terug naar een korte samenvatting geestkunde

terug naar het weblog







^