Een onderzoek naar overeenkomsten en verschillen tussen Jakob Lorber, Emanuel Swedenborg en geestkunde
Bron: ChatGPT+Een vergelijkend onderzoek naar de oorsprong, het wezen en de bestemming van de menselijke geest
Inleiding
De vergelijking tussen geestkunde, het gedachtegoed van Jakob Lorber (1800–1864) en dat van Emanuel Swedenborg (1688–1772) is bijzonder interessant, omdat alle drie een beschrijving geven van de geestelijke werkelijkheid, die volgens hen achter het zichtbare menselijke bestaan ligt. Er is bovendien een belangrijke overeenkomst in hun uitgangspunt: alle drie beschouwen de geestelijke wereld niet uitsluitend als een voorwerp van geloof of filosofische beschouwing, maar als een werkelijkheid, waarmee de mens door geestelijke ervaring in aanraking kan komen.
Toch zijn er wezenlijke verschillen. Die betreffen vooral de verhouding tussen God en de menselijke geest, de betekenis van het mannelijke en vrouwelijke in het goddelijke, de opbouw van de mens, de geestelijke ontwikkeling en de betekenis van Jezus Christus.
Voor deze vergelijking neem ik je volledige 'Korte samenvatting geestkunde' als uitgangspunt. Daarbij besteed ik bijzondere aandacht aan de volgende onderwerpen:
1. De goddelijke oorsprong van alle leven.
2. De verhouding tussen God als vader en moeder.
3. Het ontstaan van de menselijke geest.
4. De vier geestelijke vermogens.
5. De verhouding tussen geest, ziel en lichaam.
6. De betekenis van het aardse leven.
7. De geestelijke wereld en haar bewoners.
8. De geestelijke ontwikkeling en zelfverwerkelijking.
9. De vrije wil en de goddelijke begeleiding.
10. De betekenis van Jezus Christus en de verlossing.
11. De uiteindelijke hereniging met God.
Bij elk onderwerp maak ik onderscheid tussen inhoudelijke overeenkomsten, die soms opmerkelijk nauw zijn, en principiële verschillen, die voortkomen uit de eigen aard van de drie geestelijke wereldbeelden.
Een belangrijke methodologische kanttekening is, dat overeenkomsten tussen religieuze ervaringen en denkbeelden niet noodzakelijk betekenen dat er sprake is van historische beïnvloeding. Evenmin bewijzen zij dat de beschreven bovenzintuiglijke werkelijkheden objectief bestaan. We kunnen wel zorgvuldig onderzoeken wat de drie auteurs beschrijven, hoe hun opvattingen zich tot elkaar verhouden en in hoeverre hun gedachtegangen samenhang vertonen.
1. De oorsprong van alles: de goddelijke algeest
Geestkunde
Je beschrijft de goddelijke algeest als een oneindige zee van geestelijk licht en geestelijke warmte. Bijzonder is dat je in die algeest twee oorspronkelijke, zelfstandige werkelijkheden hebt ervaren:
- De rust, die zich uitdrukt als een aangename, donkere koelte.
- De beweging, die zich uitdrukt als een lichtende warmte.
Deze twee blijken elkaar niet uit te sluiten, maar juist te kunnen verenigen. De beweging doordringt de rust, terwijl de rust zich laat doordringen. Daardoor ontstaat een eenheid die je omschrijft als een 'verwarmende koelte’. De algeest is dus in zichzelf een eenheid van tegendelen, waarin rust en beweging, donker en licht, koelte en warmte elkaar aanvullen.
Dit is een van de meest kenmerkende elementen van je geestkunde.
Jakob Lorber
Bij Lorber is God de eeuwige, oneindige oorsprong van al het bestaande. God bezit volgens hem van eeuwigheid af een eigen bewustzijn [waarnemen], wijsheid [denken], liefde [voelen] en wil [willen].
Een belangrijk beginsel in zijn geschriften is dat de goddelijke liefde en de goddelijke wijsheid gezamenlijk de schepping mogelijk maken. De liefde vormt het innerlijke, levende en bezielende beginsel. De wijsheid geeft daaraan ordening, vorm en richting. In 'Die Haushaltung Gottes' en 'Das große Evangelium Johannes' worden liefde en wijsheid voortdurend als fundamentele goddelijke eigenschappen behandeld.
Hier bestaat een interessante overeenkomst met geestkunde.
Geestkunde beschrijft de lichtende warmte als het beweeglijke, werkzame beginsel. Bij Lorber is de liefde eveneens de levende, scheppende kracht.
Maar er bestaat ook een belangrijk verschil. Lorber beschrijft niet dezelfde oorspronkelijke vereniging van een zelfstandige donkere koelte en een zelfstandige lichtende warmte. Zijn goddelijke beginselen zijn eigenschappen van één God, niet twee oorspronkelijk als afzonderlijke zelfstandigheid ervaren zijden die zich vervolgens verenigen.
Emanuel Swedenborg
Bij Swedenborg treffen we een bijzonder duidelijke overeenkomst aan. In zijn werk 'Divine Love and Wisdom' ('De goddelijke liefde en wijsheid', 1763) beschrijft hij God als de oorsprong van alle geestelijke en stoffelijke werkelijkheid. Zijn centrale gedachte is: Goddelijke liefde en goddelijke wijsheid vormen een onscheidbare eenheid.
Swedenborg gebruikt daarbij herhaaldelijk de beelden van warmte en licht. De geestelijke warmte is volgens hem de uitstraling van de goddelijke liefde. Het geestelijke licht is de uitstraling van de goddelijke wijsheid. Hij vergelijkt dit met de zon, waarvan warmte en licht gezamenlijk uitgaan. Hier bestaat een opmerkelijke overeenkomst met geestkunde: beide beschrijven geestelijk licht en geestelijke warmte als fundamentele kenmerken van de goddelijke werkelijkheid.
Maar de betekenis is niet geheel dezelfde.
Bij Swedenborg staat:
- Warmte voor liefde.
- Licht voor wijsheid.
Bij geestkunde zijn licht en warmte de geestelijke werkelijkheden waarmee de vier vermogens samenhangen. Bovendien kent Swedenborg niet jouw oorspronkelijke tweedeling tussen donkere koelte en lichtende warmte.
Eerste conclusie
De grootste overeenkomst bestaat hier tussen geestkunde en Swedenborg, vanwege hun beschrijving van geestelijk licht en geestelijke warmte als wezenlijke kenmerken van de goddelijke werkelijkheid. De gedachte van een oorspronkelijke, vrouwelijke rust die zich met een mannelijke beweging verenigt, vormt daarentegen een belangrijk onderscheidend kenmerk van geestkunde.
2. God als vader en moeder: een wezenlijk onderscheid
Geestkunde
In je samenvatting beschrijf je een ervaring, waarin je God als vader in de lichtende warmte en God als moeder in de donkere koelte ontmoette. Daarmee geef je aan de oorspronkelijke twee-eenheid van de algeest een persoonlijke betekenis. Het mannelijke en vrouwelijke zijn volgens deze beschrijving niet uitsluitend eigenschappen van de menselijke geest, maar hebben hun oorsprong in het goddelijke zelf.
Lorber
Bij Lorber vinden we eveneens een nauwe samenhang tussen mannelijke en vrouwelijke eigenschappen. Zijn beschrijvingen van de goddelijke liefde, wijsheid en scheppende werkzaamheid bieden aanknopingspunten voor een vergelijking met geestkunde. De goddelijke liefde heeft bij hem een voortbrengende en verzorgende betekenis. God is de oorsprong van het leven en het menselijke leven weerspiegelt goddelijke eigenschappen.
Toch is Lorbers voorstelling van God overwegend vaderlijk. De hoogste goddelijke persoonlijkheid is voor hem de hemelse Vader, die zich in Jezus Christus openbaart. Daarmee is niet gezegd dat Lorber het vrouwelijke beginsel onbelangrijk vindt. Wel ontbreekt in zijn centrale godsleer een duidelijke tegenhanger van jouw voorstelling van een zelfstandige goddelijke moeder, die met de goddelijke vader een oorspronkelijke tweelinggeest vormt.
Swedenborg
Swedenborg behandelt de verhouding tussen het mannelijke en vrouwelijke uitvoerig in 'Conjugial Love' ('De echtelijke liefde', 1768). Hij beschouwt de liefde tussen man en vrouw als een mogelijke afspiegeling van de vereniging van liefde en wijsheid. In zijn voorstelling bestaat er een innerlijke neiging tot vereniging tussen het mannelijke en vrouwelijke. Die vereniging kan in het geestelijke leven worden vervolmaakt.
Swedenborg gaat zelfs zover dat hij spreekt over het ontstaan van een geestelijke eenheid tussen echtgenoten. Hier raakt zijn gedachtegang aan geestkunde. Het gaat immers in beide gevallen om een vereniging waarbij twee onderscheiden werkelijkheden hun eigenheid behouden en tegelijkertijd een hogere eenheid vormen. Maar bij Swedenborg bestaat een belangrijk verschil: de mannelijke en vrouwelijke beginselen worden niet op dezelfde wijze als twee zelfstandige goddelijke personen voorgesteld. Bovendien verbindt Swedenborg in zijn traditionele geslachtsleer de man sterker met wijsheid en de vrouw sterker met liefde. Dat is niet hetzelfde als de tegenstelling tussen mannelijke lichtende warmte en vrouwelijke donkere koelte in geestkunde.
Conclusie: Swedenborg biedt een uitgewerkte leer over de geestelijke vereniging van het mannelijke en vrouwelijke, maar de voorstelling van God als een verenigde vader-moeder-tweelinggeest blijft een onderscheidend kenmerk van geestkunde.
3. Het ontstaan van de menselijke geest
Hier wordt de vergelijking met Lorber bijzonder interessant.
Geestkunde
Volgens je samenvatting ontstaat de menselijke geest door een verdichting van geestelijk licht binnen de goddelijke algeest. Daarbij wordt een bolvormige lichtwolk gevormd, die vervolgens door geestelijke warmte wordt doorstroomd. De menselijke geest is dus niet eenvoudig een schepsel dat zich buiten God bevindt. Hij is uit én in de algeest ontstaan.
De menselijke geest bezit daardoor van oorsprong dezelfde geestelijke eigenschappen als de algeest, maar moet zijn vermogens nog zelfstandig leren ontwikkelen.
Lorber
Lorber beschrijft de menselijke geest als een goddelijke levensvonk. Die geest is afkomstig uit God en bezit in aanleg goddelijke eigenschappen. In zijn beschrijvingen komt de gedachte voor dat de geest een door Gods liefde, wijsheid en wil verwerkelijkte gedachte is.vDat is een opmerkelijke overeenkomst.
In beide voorstellingen:
- Is de menselijke geest afkomstig uit God.
- Bezit hij goddelijke eigenschappen in aanleg.
- Is hij bestemd om zich tot zelfstandigheid te ontwikkelen.
- Is zijn uiteindelijke bestemming een bewuste vereniging met God.
Er bestaat echter een verschil in de wijze waarop de geest ontstaat. Lorber beschrijft de goddelijke geest onder meer als een levensvonk die in de ziel wordt gelegd. Daarnaast kent zijn kosmologie een uitgebreide voorgeschiedenis van geestelijke wezens, hun val en hun ontwikkeling door de stoffelijke natuur. In geestkunde ontstaat de menselijke geest rechtstreeks door verdichting in de algeest. De menselijke geest hoeft daarvoor niet eerst een gevallen geestelijk wezen te zijn. Dit verschil is fundamenteel.
Bij Lorber is de geschiedenis van de schepping voor een belangrijk deel een geschiedenis van de verlossing van gevallen geestelijke wezens. Bij geestkunde is het ontstaan van de menselijke geest in de eerste plaats een uitdrukking van goddelijke voortbrenging en liefde.
Swedenborg
Swedenborg beschouwt de mens eveneens als een wezen dat zijn leven van God ontvangt. Maar hij maakt een principieel onderscheid tussen God als het leven zelf en de mens als ontvanger van dat leven. In 'Divine Love and Wisdom', §5, benadrukt hij dat de mens geen goddelijk leven uit zichzelf bezit. Het goddelijke leven werkt voortdurend op hem in. De mens wordt geestelijk levend doordat hij die goddelijke liefde en wijsheid ontvangt.
Hier ontstaat een subtiel maar belangrijk verschil. Bij geestkunde is de menselijke geest een verdichting van de algeest. Bij Swedenborg is de mens een geschapen ontvanger van het goddelijke leven, zonder zelf een deel van Gods wezen te worden. Swedenborg wil daarmee het onderscheid tussen Schepper en schepsel handhaven.
Conclusie
Lorber staat op dit punt dichter bij geestkunde dan Swedenborg. De voorstelling van de menselijke geest als een goddelijke levensvonk komt dichter bij het ontstaan van de geest door verdichting uit de algeest dan Swedenborgs leer van de mens als ontvanger van het goddelijke leven. Toch is Lorbers goddelijke levensvonk niet zonder meer identiek aan de bolvormige geest uit geestkunde.
4. De geestelijke vermogens: waarnemen, denken, voelen en willen
Dit is een van de belangrijkste onderdelen van je geestkunde.
Geestkunde
Je onderscheidt vier geestelijke vermogens:
| Vermogen | Geestestoestand | Werkzaamheid |
|---|---|---|
| Waarnemen | Vormbaar licht | Ontvankelijk zijn voor indrukken |
| Denken | Zelfvormend licht | Zelf gedachten vormen |
| Voelen | Vormbare warmte | Ontvankelijk zijn voor gevoelsindrukken |
| Willen | Zelfvormende warmte | Zelf wilskracht ontwikkelen |
Daarbij is belangrijk dat de menselijke geest door zijn bolvorm de werkzaamheid van deze vermogens zowel naar binnen als naar buiten kan richten. Uit deze twee richtingen en de vier vermogens ontstaat volgens geestkunde de grondslag van de persoonlijkheid.
Lorber
Bij Lorber treffen we drie fundamentele geestelijke eigenschappen aan: Liefde, wijsheid en wilskracht.
De liefde vormt de grondslag van het leven. De wijsheid geeft inzicht en ordening. De wilskracht maakt het mogelijk dat liefde en wijsheid werkzaam worden. Hier bestaan duidelijke overeenkomsten met geestkunde.
Lorbers liefde komt gedeeltelijk overeen met het voelen, zijn wijsheid met het denken en zijn wilskracht met het willen. Het waarnemen neemt echter bij hem niet dezelfde zelfstandige plaats in als in geestkunde. Bovendien geeft Lorber geen vergelijkbaar systematisch schema waarin elk van de vier vermogens wordt verklaard uit een vormbare of zelfvormende toestand van geestelijk licht of geestelijke warmte.
Wel is er een opvallende overeenkomst met je beschrijving van de geest als een werkzaam wezen. Lorber beschrijft de geest als de bron van leven en vormgeving, terwijl de ziel de uitdrukking van die werkzaamheid kan zijn. In je eigen verzameling Lorber-uittreksels komt zelfs de formulering voor dat de geest uit zijn eigen warmte licht uitstraalt en dat hij het wezen is dat vormen schept. Dat is een bijzonder interessant raakpunt.
Swedenborg
Swedenborg onderscheidt vooral twee fundamentele menselijke vermogens:
1. Het verstand ('understanding').
2. De wil ('will').
Het verstand is gericht op waarheid en wijsheid. De wil is gericht op liefde en het goede. Hij beschouwt deze twee vermogens als de grondslag van het geestelijke leven. De overeenkomst met geestkunde wordt duidelijk wanneer we zijn symboliek erbij betrekken. Bij Swedenborg behoort geestelijk licht tot het verstand en geestelijke warmte tot de liefde en de wil. Bij geestkunde behoren waarnemen en denken tot het licht, terwijl voelen en willen tot de warmte behoren.
Daarmee kunnen we een interessante vergelijking maken:
| Geestkunde | Swedenborg |
|---|---|
| Waarnemen en denken | Verstand en wijsheid |
| Voelen en willen | Liefde en wil |
| Geestelijk licht | Geestelijk licht |
| Geestelijke warmte | Geestelijke warmte |
| Vormbaar en zelfvormend | Ontvangen en werkzaam verwerken, als interpretatieve vergelijking |
De laatste overeenkomst vraagt enige voorzichtigheid. Swedenborg ontwikkelt namelijk niet dezelfde vierdeling als geestkunde. Zijn onderscheid tussen verstand en wil kan niet zonder meer worden omgezet in jouw onderscheid tussen waarnemen, denken, voelen en willen.
Toch is de verwantschap in de symbolische grondstructuur opvallend. Swedenborg schrijft in 'Divine Love and Wisdom', §95, dat liefde warmte voortbrengt en wijsheid licht.
Conclusie
Bij Lorber vinden we een sterke overeenkomst in de geestelijke eigenschappen liefde, wijsheid en wilskracht.
Bij Swedenborg vinden we een nog duidelijkere overeenkomst in de verdeling van de geestelijke werkelijkheid in licht en warmte.
Maar de systematische afleiding van vier geestelijke vermogens uit vormbaar en zelfvormend licht en warmte is in de onderzochte passages niet teruggevonden. Dit lijkt daarom een van de meest karakteristieke onderdelen van geestkunde.
5. Geest, ziel, geestgedaante en lichaam
Geestkunde
Volgens geestkunde bestaat de mens uit geest, ziel en lichaam. De geest is het eigenlijke levende wezen. De ziel is de uitstraling van de geest, waarin de voortbrengselen van de geestelijke vermogens worden bewaard. In de loop van de ontwikkeling krijgt die uitstraling de vorm van de geestgedaante. De geestgedaante is het voertuig van de geest in de geestelijke wereld en de vormgevende grondslag van het stoffelijke lichaam.
Bijzonder is je beschrijving van de menselijke gestalte als uitdrukking van de vier vermogens. Het hoofd weerspiegelt het waarnemen, de buikorganen het denken, de borstorganen het voelen en de spieren het willen.
Lorber
Bij Lorber vinden we eveneens een driedeling in geest, ziel en lichaam. De geest is het innerlijke levensbeginsel. De ziel is het middel waardoor de geest zich kan uitdrukken. Het lichaam maakt het bestaan in de stoffelijke wereld mogelijk.
Lorber spreekt bovendien over een etherische of substantiële ziel die een menselijke gestalte bezit. Hier bestaat een sterke overeenkomst met de geestgedaante uit geestkunde.
Een ander raakpunt is dat de geest volgens Lorber de eigenlijke scheppende kracht is, terwijl de ziel de vorm kan aannemen die door de geest wordt voortgebracht.
Toch is er een belangrijk verschil. Bij Lorber heeft de ziel een ingewikkelde voorgeschiedenis. Zij kan zijn opgebouwd uit geestelijke substanties die door langdurige ontwikkeling in de natuur zijn samengebracht. Bij geestkunde is de ziel primair de uitstraling van de individuele menselijke geest. Dat zijn twee verschillende verklaringen van haar ontstaan.
Swedenborg
Swedenborg beschrijft eveneens dat de mens na zijn lichamelijke dood een menselijke gestalte behoudt. De mens wordt volgens hem na de dood niet een vormloze geest. Integendeel, hij blijft een herkenbare geestelijke persoon. Zijn geestelijke lichaam is een uitdrukking van zijn innerlijke leven. Daarmee bestaat een duidelijke overeenkomst met de geestgedaante uit geestkunde.
Swedenborg ontwikkelt bovendien zijn beroemde 'leer van de overeenstemmingen’. Volgens deze leer bestaat er een betekenisvolle samenhang tussen geestelijke werkelijkheden en lichamelijke vormen. Het lichaam weerspiegelt het geestelijke leven.
Maar ook hier bestaat een verschil. Swedenborg geeft geen identieke verklaring van de menselijke organen uit de vier geestelijke vermogens. Zijn leer van de overeenstemmingen is uitgebreider en werkt met een andere symbolische ordening.
Conclusie
Alle drie beschouwen de menselijke gestalte als meer dan een toevallig lichamelijk verschijnsel. Zij zien een verband tussen de innerlijke geestelijke werkelijkheid en de uiterlijke menselijke vorm. Lorber vertoont de grootste overeenkomst met de driedeling geest-ziel-lichaam; Swedenborg met de gedachte dat de geestelijke gestalte het innerlijke leven van de mens zichtbaar maakt.
6. Het aardse bestaan als leerschool
Op dit punt vinden we een van de belangrijkste overeenkomsten tussen geestkunde en Lorber.
Geestkunde
Volgens jouw samenvatting is de mens op aarde in een bijzondere toestand geplaatst. Door de vereenzelviging met het stoffelijke bestaan wordt hij zich niet meer bewust van zichzelf als eeuwige geest. Deze toestand heeft echter een doel. De menselijke geest moet leren zelfstandig te worden. Dat gebeurt door ervaringen te verwerken, problemen op te lossen en de vier geestelijke vermogens bewust en beheerst te leren gebruiken. De stoffelijke wereld is dus geen zinloos verblijf en evenmin uitsluitend een strafplaats. Zij is een noodzakelijke leerschool voor de geest.
Lorber
Lorber beschouwt het aardse bestaan eveneens als een ontwikkelingsweg naar geestelijke zelfstandigheid. De mens moet leren zijn eigen wil in overeenstemming te brengen met de goddelijke liefde en wijsheid. Daarvoor is het noodzakelijk dat hij een zekere zelfstandigheid verkrijgt. Bijzonder interessant is Lorbers gedachte dat de geest zich als het ware in het innerlijk terugtrekt, zodat de ziel een betrekkelijk zelfstandige werkzaamheid kan ontwikkelen. In de Lorber-teksten die je eerder hebt verzameld, wordt deze toestand uitvoerig beschreven.
Daarbij komt de gedachte naar voren dat de ziel zichzelf aanvankelijk als afgescheiden van haar geest ervaart. Die toestand maakt zelfstandige ervaringen en beslissingen mogelijk. De geestelijke ontwikkeling bestaat vervolgens uit het opnieuw bewust worden van de innerlijke geestelijke oorsprong. Hier is de overeenkomst met geestkunde bijzonder nauw.
Wel moet worden onderscheiden tussen Lorbers eigen terminologie en jouw interpretatie daarvan. In je uittreksels verklaar je Lorbers beschrijving van de ziel als een toestand van onbewuste vereenzelviging van de geest met de ziel. Dat is een mogelijke interpretatie, maar niet zonder meer een letterlijke weergave van Lorbers begrippen.
Swedenborg
Ook Swedenborg beschouwt het aardse bestaan als een noodzakelijke voorbereiding op het geestelijke leven. De mens moet leren zijn zelfzuchtige neigingen te overwinnen en zich open te stellen voor de goddelijke liefde. Dit proces noemt Swedenborg 'regeneration', wedergeboorte. Daarbij worden verstand en wil geleidelijk hervormd. Het verstand leert de waarheid kennen. De wil leert het goede liefhebben. Wanneer beide in overeenstemming komen, wordt de mens geestelijk vernieuwd.
De overeenkomst met geestkunde is duidelijk. In beide gevallen moet de mens zijn geestelijke eigenschappen ontwikkelen en in overeenstemming brengen met liefde en waarheid. Maar Swedenborg legt sterker de nadruk op het ontvangen van goddelijke liefde en wijsheid. Geestkunde legt daarnaast nadruk op de ontwikkeling van de vier eigen geestelijke vermogens.
Conclusie
Het aardse bestaan als leerschool voor geestelijke zelfstandigheid is een bijzonder sterk raakpunt tussen geestkunde en Lorber. Bij Swedenborg bestaat eveneens een duidelijke overeenkomst, maar zijn voorstelling is sterker gericht op geestelijke wedergeboorte door goddelijke inwerking.
7. De geestelijke wereld, hemel en hel
Geestkunde
Volgens geestkunde bestaan in de geestelijke wereld gemeenschappen van geesten die door hun innerlijke gesteldheid met elkaar verbonden zijn. Mensen die hun geestelijke vermogens liefdevol naar anderen richten, ontwikkelen licht en warmte. Wie zijn vermogens uitsluitend op zichzelf richt, kan in een toestand van geestelijke duisternis terechtkomen.
In je samenvatting beschrijf je hoe zelfzuchtige geesten een duistere gemeenschap vormden waaruit zij zichzelf niet meer konden bevrijden.
Lorber
Lorber beschrijft de geestelijke wereld eveneens als een werkelijkheid waarin de innerlijke toestand van de mens bepalend is voor zijn omgeving. Hemel en hel zijn bij hem niet uitsluitend geografische plaatsen, maar hangen samen met de geestelijke toestand van hun bewoners. De hemel wordt gekenmerkt door liefde tot God en de medemens. De hel ontstaat door zelfzucht, hoogmoed en de afwijzing van goddelijke liefde.
Bijzonder is dat Lorber ruimte laat voor verdere ontwikkeling na de lichamelijke dood. Ook geesten die nog niet tot geestelijke rijpheid zijn gekomen, kunnen volgens hem door ervaringen en begeleiding verder worden opgevoed. In zijn werken 'Von der Hölle bis zum Himmel' en 'Die geistige Sonne' komt deze gedachte uitvoerig naar voren.
Swedenborg
Swedenborg geeft in 'Heaven and Hell' (1758) een bijzonder gedetailleerde beschrijving van de geestelijke wereld. Volgens hem worden geesten samengebracht overeenkomstig hun overheersende liefde. Wie liefdevol leeft, voelt zich aangetrokken tot hemelse gemeenschappen. Wie door zelfzucht wordt beheerst, voelt zich aangetrokken tot gelijkgestemde geesten. Swedenborg stelt uitdrukkelijk dat God niemand uit eigen beweging naar de hel verwijst. De geest kiest zijn bestemming overeenkomstig zijn innerlijke gesteldheid.
Hier bestaat een zeer sterke overeenkomst met geestkunde. Beide beschouwen de hel als een toestand die samenhangt met de eigen geestelijke gerichtheid. Maar er bestaat een belangrijk verschil met Lorber.
Swedenborg leert dat de overheersende liefde van de mens na de dood uiteindelijk blijvend wordt. Een fundamentele hervorming van die liefde is dan niet meer mogelijk. Lorber beschrijft daarentegen mogelijkheden tot verdere geestelijke ontwikkeling en bevrijding.
Conclusie
Alle drie verbinden de geestelijke bestemming van de mens met zijn innerlijke gesteldheid. Maar Lorber en geestkunde liggen dichter bij elkaar wanneer het gaat om de mogelijkheid van verdere geestelijke ontwikkeling en bevrijding. Swedenborg onderscheidt zich door zijn leer van de blijvende overheersende liefde na de dood.
8. De geestelijke ontwikkeling: zelfverwerkelijking en wedergeboorte
Geestkunde
De ontwikkeling van de menselijke geest bestaat volgens jouw samenvatting uit het bewust en beheerst leren gebruiken van de vier geestelijke vermogens. Daardoor ontwikkelen zich het geweten en de deugden. De mens leert aandacht, begrip, geduld en liefde voor zijn medemensen op te brengen. De uiteindelijke ontwikkeling is de zelfverwerkelijking: de menselijke geest wordt zich bewust van zijn eigen wezen en brengt zijn vermogens tot een harmonische werkzaamheid.
Lorber
Bij Lorber vinden we het begrip 'geestelijke wedergeboorte’. De menselijke ziel moet zich steeds meer verenigen met de goddelijke geest die in haar aanwezig is. De belangrijkste voorwaarde is de daadwerkelijke liefde tot God en de naaste. Het gaat niet uitsluitend om kennis, geloof of uiterlijke godsdienstigheid. De mens moet de goddelijke liefde in zijn eigen leven werkzaam maken.
De overeenkomst met geestkunde is hier zeer groot. Beide beschrijven geestelijke ontwikkeling als een proces waarbij de mens zijn innerlijke eigenschappen tot ontplooiing brengt. Een belangrijk verschil is dat Lorber de liefde nadrukkelijk als het hoogste geestelijke beginsel beschouwt. Geestkunde beschrijft daarnaast hoe de vier vermogens zich gezamenlijk moeten ontwikkelen.
Swedenborg
Swedenborg spreekt eveneens over wedergeboorte. Daarbij wordt de mens door goddelijke liefde en wijsheid innerlijk vernieuwd. Het verstand leert waarheid onderscheiden van onwaarheid. De wil leert het goede liefhebben. Daarbij speelt de vrijheid een noodzakelijke rol.
Swedenborg stelt dat de mens moet handelen alsof hij zelfstandig het goede doet, terwijl de diepste oorsprong van het goede volgens hem in God ligt. In 'Divine Providence' behandelt hij uitvoerig de samenhang tussen vrijheid, redelijkheid en geestelijke hervorming.
Conclusie
De drie beschrijvingen vertonen een sterke overeenkomst in hun ethische doelstelling. De mens moet zich ontwikkelen van zelfgerichtheid naar liefdevolle verbondenheid. De verschillen liggen vooral in de verklaring van het proces.
Bij Lorber staat de vereniging van ziel en goddelijke geest centraal.
Bij Swedenborg staat de wedergeboorte door het ontvangen van goddelijke liefde en wijsheid centraal.
Bij geestkunde staat de bewuste ontwikkeling van de vier geestelijke vermogens centraal.
9. De vrije wil en de goddelijke begeleiding
Dit onderwerp is van bijzonder belang, omdat alle drie proberen een antwoord te geven op dezelfde vraag: Hoe kan de mens geestelijk zelfstandig worden wanneer hij tegelijkertijd afhankelijk blijft van God?
Geestkunde
In je samenvatting beschrijf je de geestelijke ontwikkeling als een 'begeleide zelfverwerkelijking’. De mens wordt vanuit de geestelijke wereld begeleid, maar zijn vrije keuze blijft onaangetast. Die begeleiding is dus niet bedoeld om de mens zijn zelfstandigheid te ontnemen. Integendeel, zij moet hem helpen die zelfstandigheid te ontwikkelen.
Lorber
Bij Lorber vinden we eveneens een sterke nadruk op de vrije wil. De mens moet uit eigen keuze leren liefhebben. Gedwongen liefde zou geen werkelijke liefde zijn. Daarom is een zekere afstand tussen God en de menselijke geest noodzakelijk. God begeleidt de mens, maar laat hem de mogelijkheid zelfstandig beslissingen te nemen. De geestelijke zelfstandigheid is een belangrijk doel van het aardse bestaan.
Swedenborg
Ook Swedenborg beschouwt vrijheid als een noodzakelijke voorwaarde voor geestelijke ontwikkeling. Volgens hem kan de mens alleen werkelijk worden hervormd wanneer hij vrij kan kiezen tussen goed en kwaad. De goddelijke voorzienigheid werkt daarom zodanig, dat de menselijke vrijheid en redelijkheid behouden blijven.
Swedenborgs bijzondere bijdrage is de gedachte dat de mens zelfstandig moet handelen, terwijl hij tegelijkertijd erkent dat het leven en het vermogen tot het goede van God afkomstig zijn.
Conclusie
Hier bestaat een zeer sterke overeenkomst tussen alle drie.
Goddelijke begeleiding en menselijke vrijheid worden niet als tegenstellingen beschouwd. Zij zijn juist noodzakelijk voor elkaar. Het uiteindelijke doel is een mens die vanuit eigen inzicht en vrije wil voor liefde en het goede kiest.
10. Jezus Christus en de betekenis van de verlossing
Hier komen we bij een van de belangrijkste verschillen.
Geestkunde
Volgens jouw samenvatting heeft de algeest zich in zichzelf gevormd tot Gods heilige geest. Deze geest sprak door profeten en geestelijke leraren tot de mensheid. Uiteindelijk kwam Gods heilige geest als geest in de mens Jezus naar de aarde. Je geeft daarbij een bijzondere verklaring van Jezus' gevangenneming, berechting en terechtstelling. Door zich tot de misdadigers te laten rekenen, kon Jezus de verbinding herstellen met geesten die zich door hun zelfzucht van het goddelijke licht hadden afgesloten.
De verlossing bestaat daardoor niet in het juridisch overnemen van een straf. Zij bestaat in het herstellen van een geestelijke verbinding, waardoor de betrokken geesten opnieuw de mogelijkheid krijgen zich uit vrije keuze te ontwikkelen. Dat is een wezenlijk onderdeel van je christologie.
Lorber
Lorber beschouwt Jezus als de menswording van God zelf. In Jezus wordt de goddelijke liefde persoonlijk zichtbaar. De menswording heeft volgens hem tot doel de gevallen schepping te verlossen en de mensheid de weg naar geestelijke wedergeboorte te openen. Hier bestaat een belangrijke overeenkomst met geestkunde. In beide gevallen staat de goddelijke liefde centraal. Ook is de verlossing niet uitsluitend een juridische handeling, maar een ingrijpende verandering in de verhouding tussen God en de geestelijke wereld.
Het verschil ligt in de precieze identiteit van Jezus. Bij Lorber is Jezus de mensgeworden God zelf. Bij geestkunde is Jezus de mens in wie Gods heilige geest werkzaam was, waarbij die heilige geest een bijzondere zelfvorming van de algeest is. Die twee voorstellingen kunnen verwant worden genoemd, maar zijn niet zonder meer identiek.
Ook de verklaring van de kruisiging verschilt. Lorber verbindt de verlossing met de overwinning op de gevolgen van de geestelijke val en met de openbaring van Gods liefde. Geestkunde geeft een specifieke verklaring van Jezus' afdaling naar de duistere geestenwereld door zijn liefde voor de veroordeelden.
Swedenborg
Swedenborg beschouwt Jezus Christus eveneens als God die mens is geworden. Hij verwerpt de voorstelling van drie afzonderlijke goddelijke personen. Vader, Zoon en Heilige Geest zijn volgens hem onderscheiden aspecten van één goddelijke persoon. Zijn christologie wordt uitvoerig behandeld in 'True Christian Religion' (1771).
De verlossing bestaat bij Swedenborg onder meer in de overwinning op de machten van de hel en het herstel van de geestelijke orde. Daarmee bestaat een interessante overeenkomst met geestkunde. Beide beschouwen Jezus' verlossingswerk als een ingrijpen in de verhouding tussen de goddelijke en de duistere geestelijke wereld.
Maar Swedenborg legt de nadruk op de overwinning op de hellen en op de verheerlijking van Jezus' menselijke natuur. Geestkunde benadrukt het herstel van de verbinding met geesten die zich door zelfzucht hadden afgesloten. Swedenborgs christologie is daarom niet gelijk aan die van geestkunde.
Conclusie
Bij alle drie is Jezus Christus van beslissende betekenis voor de geestelijke ontwikkeling van de mensheid. De overeenkomst is vooral dat de verlossing wordt opgevat als een geestelijke werkelijkheid, niet uitsluitend als een juridische kwijtschelding van schuld. De verschillen betreffen de identiteit van Jezus, de precieze betekenis van zijn lijden en de wijze waarop de verlossing werkzaam wordt.
11. De uiteindelijke hereniging met God
Geestkunde
Het uiteindelijke doel van de geestelijke ontwikkeling is volgens jouw samenvatting de hereniging met de algeest. Door zelfbezinning, gebed en de ontwikkeling van zijn geestelijke vermogens, groeit de menselijke geest naar zijn goddelijke oorsprong toe. De liefde tussen het goddelijke ouderpaar en zijn kinderen vormt de grondslag van die hereniging.
De mens wordt daarbij niet eenvoudig vernietigd als afzonderlijk wezen. De ontwikkeling is juist gericht op bewuste geestelijke zelfstandigheid binnen de liefdevolle verbondenheid met de algeest.
Lorber
Bij Lorber vinden we een zeer vergelijkbare voorstelling. De mens moet zich ontwikkelen tot een waarachtig kind van God. De geestelijke wedergeboorte leidt tot een steeds inniger vereniging met de goddelijke liefde. Daarbij blijft de menselijke zelfstandigheid behouden. De mens wordt niet God in de betekenis van een tweede, onafhankelijke godheid. Hij krijgt deel aan het goddelijke leven doordat zijn liefde en wil in overeenstemming komen met die van God.
Swedenborg
Swedenborg beschouwt de vereniging met God eveneens als het hoogste doel. Maar hij legt sterk de nadruk op het onderscheid tussen God als bron van het leven en de mens als ontvanger daarvan. De mens kan steeds meer goddelijke liefde en wijsheid ontvangen. Hij wordt daardoor steeds volmaakter. Maar hij wordt nooit een deel van Gods eigen wezen.
Conclusie
Alle drie beschouwen liefdevolle vereniging met God als de hoogste geestelijke bestemming. Het verschil betreft de ontologische verhouding tussen God en de menselijke geest. Bij geestkunde is de menselijke geest uit en in de algeest ontstaan. Bij Lorber is hij een goddelijke levensvonk die tot bewuste vereniging met God moet komen. Bij Swedenborg blijft hij een geschapen ontvanger van het goddelijke leven.
12. Overzicht van de belangrijkste overeenkomsten en verschillen
| Onderwerp | Geestkunde | Jakob Lorber | Emanuel Swedenborg |
|---|---|---|---|
| Gods wezen | Oneindige algeest | Oneindige goddelijke geest | Oneindige goddelijke liefde en wijsheid |
| Goddelijke twee-eenheid | Rust en beweging, moeder en vader | Liefde en wijsheid als goddelijke eigen-schappen | Liefde en wijsheid als onscheidbare eenheid |
| Licht en warmte | Grondslag van de vier vermogens | Geestelijke uitdruk-king van wijsheid en liefde | Wijsheid en liefde |
| Oorsprong menselijke geest | Verdichting uit en in de algeest | Goddelijke levens-vonk | Geschapen ontvanger van goddelijk leven |
| Geestelijke vermogens | Waarnemen, denken, voelen, willen | Vooral liefde, wijsheid en wil | Vooral verstand en wil |
| Ziel | Uitstraling en geheu-gen van de geest | Geestelijke substantie en levensdrager | Innerlijk leven; niet dezelfde auraleer |
| Geestgedaante | Door vermogens gevormde menselijke gestalte | Geestelijke of ethe-rische mensengestalte | Geestelijk lichaam als uitdrukking van het inner-lijk |
| Aardse be-staan | Leerschool voor zelfstandigheid | Ontwikkelings- en louteringsweg | Voorbereiding op het eeuwige leven |
| Geestelijke ontwikkeling | Zelfverwerkelijking | Geestelijke weder-geboorte | Wedergeboorte door god-delijke inwerking |
| Vrije wil, vrije keuze | Noodzakelijk voor zelfstandigheid | Noodzakelijk voor werkelijke liefde | Noodzakelijk voor weder-geboorte |
| Geestelijke begeleiding | Begeleiding met be-houd van vrijheid | Goddelijke leiding en engelen | Goddelijke voorzienigheid |
| Hel | Gemeenschap van zelfzuchtige geesten | Geestelijke toestand van zelfzucht | Gemeenschap volgens overheersende liefde |
| Ontwikkeling na de dood | Bevrijding en verdere ontwikkeling moge-lijk | Verdere ontwikkeling mogelijk | Geen fundamentele veran-dering van overheersende liefde |
| Jezus | Gods heilige geest in de mens Jezus | Menswording van God | God zelf, mens geworden |
| Verlossing | Herstel van geestelij-ke verbinding | Bevrijding van de gevallen schepping | Overwinning op de hellen en herstel van de orde |
| Einddoel | Hereniging met de algeest | Vereniging met de goddelijke liefde | Eeuwige verbondenheid met God |
Deze tabel is een synthetische vergelijking. Zij geeft de hoofdlijnen weer, maar niet alle nuances van de drie stelsels.
13. Een bijzondere ontdekking: je eerdere onderzoek naar Lorber
Bij het raadplegen van de beschikbare literatuur kwam ik een bron tegen die voor deze vergelijking van bijzonder belang is. Op je eigen website staat namelijk al een uitvoerig onderzoek met de titel: Jakob Lorber en geestkunde
Daarin bespreek je onder meer de geestelijke vermogens, de verhouding tussen geest en ziel, de vereenzelviging van de geest met de [inhouden van de] ziel, de geestelijke ontwikkeling en de wedergeboorte.
Ook vond ik je uittreksel: Jakob Lorber - Weg tot geestelijke wedergeboorte
Dat is voor het huidige onderzoek belangrijk. Het betekent namelijk dat we onderscheid moeten maken tussen drie niveaus:
1. Lorbers oorspronkelijke gedachtegoed. Dit omvat de uitspraken en beschrijvingen die in zijn werken voorkomen.
2. Jouw interpretatie van Lorber. Daarin verklaar je bepaalde begrippen vanuit geestkunde, bijvoorbeeld de ziel als een toestand van vereenzelviging.
3. De onafhankelijke vergelijking. Daarbij onderzoeken we welke overeenkomsten ook zonder die interpretatie aantoonbaar aanwezig zijn.
Juist dat derde niveau is wetenschappelijk het interessantst. Het voorkomt dat we Lorbers begrippen onbewust dezelfde betekenis geven als de begrippen van geestkunde.
Een voorbeeld is het begrip 'ziel'.
Lorber beschrijft de ziel onder meer als een etherische substantie.
In geestkunde is de ziel de uitstraling van de menselijke geest, waarin de voortbrengselen van zijn vermogens worden bewaard.
Wanneer je Lorbers beschrijving interpreteert als een toestand van vereenzelviging van de geest met zijn eigen uitstraling, ontstaat een nauwe overeenkomst. Maar die overeenkomst is dan gedeeltelijk het resultaat van jouw interpretatie. Dit maakt de vergelijking niet minder waardevol. Het maakt alleen duidelijk waar de historische tekst eindigt en de filosofische interpretatie begint.
14. Eindbeoordeling: wie staat het dichtst bij geestkunde?
Mijn conclusie is dat Lorber en Swedenborg elk op een andere manier nauw aansluiten bij geestkunde.
A. Swedenborg: de grootste overeenkomst in de geestelijke grondstructuur
Swedenborg vertoont een bijzonder sterke overeenkomst met geestkunde in zijn beschrijving van:
- Geestelijk licht en geestelijke warmte.
- De verhouding tussen verstand, wil, wijsheid en liefde.
- De menselijke geest als een wezen met een menselijke gestalte.
- De overeenstemming tussen geestelijke eigenschappen en uiterlijke vormen.
- De geestelijke gemeenschappen die door liefde of zelfzucht worden gevormd.
Vooral zijn beschrijving van de geestelijke zon, waaruit geestelijk licht en warmte voortkomen, is opvallend. Zijn gedachte dat licht en warmte samen een eenheid vormen, komt dicht bij geestkunde. Maar zijn godsleer kent niet de oorspronkelijke vereniging van de donkere koelte en de lichtende warmte. Ook blijft hij sterker vasthouden aan het onderscheid tussen de goddelijke oorsprong en de geschapen menselijke geest.
B. Lorber: de grootste overeenkomst in de geestelijke ontwikkelingsweg
Lorber vertoont de sterkste overeenkomst met geestkunde in zijn beschrijving van:
- De menselijke geest als goddelijke levensvonk.
- De verhouding tussen geest, ziel en lichaam.
- De geestelijke ontwikkeling door ervaringen in de stoffelijke wereld.
- De noodzakelijke zelfstandigheid van de menselijke geest.
- De vrije wil als voorwaarde voor werkelijke liefde.
- De geestelijke wedergeboorte.
- De uiteindelijke vereniging met God.
- De mogelijkheid van verdere geestelijke ontwikkeling na de dood.
Vooral Lorbers beschrijving van de geestelijke wedergeboorte komt inhoudelijk dicht bij de zelfverwerkelijking volgens geestkunde. Het grote verschil is dat Lorber de geestelijke ontwikkeling plaatst binnen een kosmische geschiedenis van de val en verlossing van geestelijke wezens. Geestkunde beschrijft het aardse bestaan in de eerste plaats als een leerschool voor de ontwikkeling van de menselijke geest.
C. Wat onderscheidt geestkunde van beiden?
Wanneer ik je samenvatting als geheel beschouw, zie ik vijf belangrijke onderscheidende kenmerken.
Ten eerste: de oorspronkelijke goddelijke twee-eenheid. De beschrijving van een vrouwelijke, donkere koelte en een mannelijke, lichtende warmte, die zich in liefde verenigen, heeft bij Lorber en Swedenborg geen rechtstreekse tegenhanger.
Ten tweede: het ontstaan van de menselijke geest door verdichting. Zowel Lorber als Swedenborg beschrijven het ontstaan van het menselijke geestelijke leven, maar niet volgens dezelfde concrete voorstelling van een bolvormige verdichting van geestelijk licht en warmte.
Ten derde: de afleiding van de vier geestelijke vermogens. De systematische samenhang tussen waarnemen, denken, voelen en willen enerzijds en vormbaar en zelfvormend licht en warmte anderzijds vormt een eigen verklaringsmodel.
Ten vierde: de ziel als uitstraling en geheugen van de geest. Bij Lorber zijn verwante beschrijvingen te vinden, maar zijn begrip van de ziel is niet identiek. Swedenborg gebruikt eveneens een andere begripsvorming.
Ten vijfde: de geestelijke ontwikkeling als begeleide zelfverwerkelijking. Hoewel de doelstelling sterk overeenkomt met de wedergeboorte bij Lorber en Swedenborg, geeft geestkunde een eigen verklaring van het proces vanuit de vier vermogens en hun in- en uitgekeerde werkzaamheid.
15. Slotbeschouwing
Na deze vergelijking ontstaat voor mij het volgende beeld.
De geestkunde, Lorber en Swedenborg delen een gemeenschappelijke religieus-filosofische overtuiging: de mens is in zijn diepste wezen een geestelijk wezen, afkomstig van een goddelijke oorsprong, dat door het aardse bestaan de mogelijkheid krijgt zich geestelijk te ontwikkelen. Alle drie beschouwen liefde als een wezenlijke voorwaarde voor die ontwikkeling. Alle drie erkennen de betekenis van de menselijke vrijheid. En alle drie zien de bestemming van de mens in een bewuste, liefdevolle verbondenheid met God.
Toch volgen zij verschillende wegen.
Swedenborg beschrijft vooral de ordening van de geestelijke werkelijkheid. Zijn leer van de overeenstemmingen verklaart hoe goddelijke liefde en wijsheid zich uitdrukken in geestelijke en stoffelijke vormen.
Lorber beschrijft vooral de geschiedenis van de geestelijke schepping en verlossing. Zijn gedachtegoed laat zien hoe geestelijke wezens door een langdurige ontwikkelingsweg tot liefdevolle zelfstandigheid kunnen komen.
De geestkunde beschrijft vooral het wezen en de werkzaamheid van de menselijke geest zelf. Zij probeert vanuit de eigenschappen van geestelijk licht en geestelijke warmte te verklaren hoe de menselijke geest waarneemt, denkt, voelt en wil, hoe zijn ziel en geestgedaante ontstaan en hoe hij zich tot geestelijke zelfstandigheid en hereniging ontwikkelt.
Daarmee zijn de drie stelsels niet eenvoudig varianten van dezelfde leer. Zij hebben een gemeenschappelijke geestelijke thematiek, maar verschillen in hun uitgangspunten, verklaringsmodellen en theologische conclusies.
Mijn belangrijkste conclusie
Het opmerkelijkste resultaat van dit onderzoek vind ik de volgende combinatie:
Bij Swedenborg vinden we een sterke overeenkomst met de licht-warmtestructuur van geestkunde, terwijl we bij Lorber een sterke overeenkomst vinden met de ontwikkeling van de menselijke geest tot zelfstandigheid en wedergeboorte.
Geestkunde brengt beide onderwerpen binnen één verklaringsmodel samen. Dat is filosofisch interessant, omdat het een samenhang tracht aan te brengen tussen het wezen van de geest, zijn vermogens, zijn ontwikkeling en zijn uiteindelijke bestemming.
Daarbij is één wetenschappelijke beperking van belang: uit deze vergelijking volgt niet dat geestkunde empirisch is bevestigd, of dat haar afzonderlijke onderdelen historisch uniek zijn. Daarvoor zou een systematisch bronnenonderzoek nodig zijn, met inbegrip van oudere mystieke, hermetische, kabbalistische en neoplatonische teksten.
Wat wel naar voren komt, is dat de specifieke combinatie van de goddelijke twee-eenheid, de bolvormige verdichting van de menselijke geest, de vier geestelijke vermogens en de begeleide zelfverwerkelijking in de hier onderzochte werken van Lorber en Swedenborg niet als één samenhangend stelsel is aangetroffen.
Dat lijkt mij de belangrijkste uitkomst van deze vergelijking.
terug naar een korte samenvating van geestkunde
terug naar het weblog
^