kundalini
Zelfbezinning (‘meditatie’) is het zich afsluiten voor de buitenwereld en het richten van aandacht en toewijding naar binnen, waardoor je ervaring opdoet met de werkzaamhheid van je eigen, geestelijke vermogens; die kun je opwekken door bijvoorbeeld een zelfgekozen woord in jezelf te herhalen. In de vóórwoordelijke stilte voor je een woord uitspreekt, komt je aandacht bij jezelf als de dan nog stille, bewuste geestkracht, die de bron is van het volgende te herhalen woord. Op dat ogenblik is bezinning op het woord overgegaan naar bezinning op jezelf als die bewuste levenskracht, de menselijke geest, die de bron is van dat woord.
Door regelmatige beoefening van zelfbezinning ontstaat op een gegeven ogenblik een geestelijke druk midden op de schedel, die verkoelend aandoet en die geleidelijk overgaat in een geestelijke en lichamelijke trilling en ten slotte uitmondt in een heen en weer schuddende, wiegende beweging. De beweging lijkt op een tuinslang die op en neer wordt bewogen, waarna een golvende beweging door de slang heen gaat; maar in de mens van boven naar beneden.
Je wordt geschud door een bovenzintuiglijke kracht, die je jarenlang onvermoeibaar heen en weer beweegt. Op het laatst begint het meteen al als je gaat zitten voor je oefening. Deze ervaring komt ook voor bij wat in de Indiase yoga-literatuur wordt beschreven als het ‘opstijgen van kundalini’.
Vraag: Wat betekent het woord 'kundalini' en hoe kan die worden opgewekt?
Antwoord van ChatGPT+. Het woord kundalini komt uit het Sanskriet en betekent letterlijk de ‘opgerolde’ of de ‘in windingen liggende.’ In de Indiase yogatradities duidt het op een verborgen geestelijke kracht, die in de mens aanwezig wordt geacht en die door meditatie-oefeningen tot werkzaamheid kan worden gebracht.
Volgens de tantrische en yogische overlevering bevindt deze kracht zich in sluimerende toestand onderaan de wervelkolom in iedere mens. Zij wordt symbolisch voorgesteld als een slang, die drieënhalve winding maakt. Wanneer de kundalini ontwaakt, zou zij opstijgen langs de wervelkolom door verschillende geestelijke centra (chakra’s: Sanskriet ‘draaiend wiel’, etherisch knooppunt) heen, totdat zij het bovenste, de kruinchakra bereikt.
1. De oorspronkelijke betekenis van kundalini
Het Sanskrietwoord ‘kuṇḍalinī’ (कुण्डलिनी) hangt samen met ‘kuṇḍala’, dat onder andere 'ring', 'spiraal' of 'oorhanger' betekent. In de hindoeïstische tantrische traditie wordt kundalini opgevat als een bijzondere verschijningsvorm van Shakti, de goddelijke scheppende kracht. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen twee goddelijke beginselen:
- Shiva: het onveranderlijke, zuivere bewustzijn.
- Shakti: de dynamische, scheppende kracht of werkzaamheid van dat bewustzijn [m.a.w. de bewuste kracht, de geest].
Volgens bepaalde non-dualistische tantrische opvattingen zijn Shiva en Shakti uiteindelijk geen twee afzonderlijke werkelijkheden, maar twee aspecten van dezelfde goddelijke werkelijkheid [de mannelijke en vrouwelijke algeest]. De kundalini is in deze voorstelling de in de mens aanwezige Shakti, die zich opnieuw met Shiva kan verenigen.
2. De zeven chakra's en het opstijgen van kundalini
Traditionele voorstelling van de zeven chakra's langs de centrale lichaamsas of de ‘stok van Brahman’. Dit is een etherisch-spiritueel model, geen anatomische afbeelding.
Volgens een veelgebruikte, traditionele voorstelling doorloopt kundalini zeven belangrijke centra:
| Chakra | Plaats | Traditionele betekenis |
|---|---|---|
| 7. Sahasrara | Kruin | Poort van Brahma, eenheidsbewustzijn |
| 6. Ajña | Voorhoofd | Waarnemen, bewustwording |
| 5. Vishuddha | Keel | Denken, waarheid |
| 4. Anahata | Hartstreek | Liefde, mededogen |
| 3. Manipura | Zonnevlecht | Wilskracht, zelfbeheersing |
| 2. Svadhisthana | Onderbuik | Levensdrift, drift tot soortbehoud |
| 1. Muladhara | Bekkenbodem | Bestaanszekerheid, drif tot zelfbehoud |
Deze indeling is niet in alle yogatradities gelijk. Sommige oude tantrische geschriften beschrijven andere aantallen [10] en betekenissen van chakra's.
De kundalini zou opstijgen door de sushumna, een etherisch kanaal dat langs de centrale lichaamsas wordt gedacht. Daarnaast worden twee andere kanalen onderscheiden, ida en pingala, die met elkaar aanvullende krachten worden geassocieerd. Deze kanalen behoren tot de traditionele, etherische anatomie van de yoga. Zij zijn niet als afzonderlijke lichamelijke structuren aangetoond.
3. Hoe kan kundalini worden opgewekt?
Binnen de yogatradities wordt gesproken over verschillende manieren waarop kundalini kan ontwaken.
A. Meditatie en concentratie
Een belangrijke methode is het langdurige beoefenen van meditatie. De beoefenaar vermindert de gerichtheid van de aandacht voor zintuiglijke indrukken en richt die naar binnen, naar zichzelf en tracht zich bewust te worden van zijn eigen innerlijke werkzaamheid.
Daarbij worden onder andere gebruikt:
- Concentratie op de ademhaling.
- Concentratie op een mantra [herhalingswoord].
- Het waarnemen van gedachten en gevoelens zonder erin op te gaan [zuiver waarnemen (Steiner)].
- Het ontwikkelen van innerlijke leegte, innerlijke stilte en opmerkzaamheid.
In sommige tradities wordt aangenomen dat hierdoor de kundalini geleidelijk ontwaakt.
B. Pranayama: beheersing van de ademhaling
Pranayama betekent in yoga de regulering of uitbreiding van de praña, de levensadem of [ingeademde] levenskracht. Traditionele technieken omvatten afwisselend ademen door beide neusgaten, rustige ademregulering en bepaalde vormen van ademvasthouding. Volgens de yogaleer kan ademregulering invloed uitoefenen op de stroming van praña en daarmee op de kundalini.
Voor een veilige beoefening verdient rustige, natuurlijke ademhaling de voorkeur boven geforceerde ademhalingstechnieken of langdurige ademinhouding.
Vanuit de fysiologie weten we dat ademhaling inderdaad invloed heeft op het autonome zenuwstelsel, de hartslag, de kooldioxidespanning en de bewustzijnstoestand. Dat bewijst echter niet het bestaan van praña of kundalini als afzonderlijke energie.
C. Lichaamshoudingen en spierbeheersing
Binnen de hatha-yoga worden lichaamshoudingen (asana's), spiersluitingen (bandha's) en bepaalde lichamelijke oefeningen gebruikt. Vooral de bekkenbodem krijgt aandacht, omdat de kundalini volgens de overlevering in het gebied van het muladhara-chakra sluimert. Sommige yogascholen beschouwen oefeningen voor de bekkenbodem als een voorbereiding op kundalini-ontwaking.
D. Mantra's en devotie
In tantrische tradities kunnen heilige klanken, zoals ‘om’ en specifieke mantra's worden gebruikt. De herhaling van een mantra dient daarbij om de aandacht te richten en het bewustzijn te verdiepen. Andere yogascholen leggen juist de nadruk op overgave aan het goddelijke, liefde en devotie (bhakti-yoga).
E. Shaktipat: overdracht door een geestelijke leraar
Binnen sommige hindoeïstische stromingen bestaat het begrip shaktipat. Daarmee wordt bedoeld dat een geestelijke leraar door aanraking, een blik, een mantra of zelfs alleen door zijn aanwezigheid de kundalini bij een leerling kan doen ontwaken. Dit is een religieuze overtuiging. Een dergelijke overdracht van een specifieke geestelijke energie is wetenschappelijk niet aangetoond. [ChatGPT gaat voorbij aan helderziende waarnemingen en aan de etherische verbondenheid van de chakra’s van leraar en leerling.]
4. Wat ervaart iemand bij een kundalini-ontwaking?
In yogische en moderne spirituele beschrijvingen komen verschillende ervaringen voor:
- Lichamelijke verschijnselen: warmte, tintelingen, trillingen, spontane [golvende] bewegingen, een gevoel van opstijgende energie en veranderingen in de ademhaling [geestelijke ademhaling].
- Psychische verschijnselen: intense vreugde, emotionele ontlading, verhoogde gevoeligheid, een veranderd lichaamsbesef [mond en tong] of een sterk gevoel van innerlijke helderheid.
- Geestelijke verschijnselen: ervaringen van eenheid, het wegvallen van het gewone ik-besef, diepe stilte en het gevoel verbonden te zijn met een allesomvattend bewustzijn [de algeest].
Het is belangrijk onderscheid te maken tussen de ervaring en de verklaring ervan. Dat iemand warmte, trillingen of een bijzondere bewustzijnstoestand ervaart, kan werkelijk het geval zijn. Maar de conclusie dat daardoor een zelfstandige, goddelijke energie door de wervelkolom opstijgt, is een interpretatie vanuit een bepaalde spirituele traditie [die dat helderziende heeft waargenomen]. Vergelijkbare verschijnselen kunnen ook optreden door veranderingen in ademhaling, autonome zenuwactiviteit, aandacht, emoties of spierspanning.
Intensieve oefeningen kunnen bovendien leiden tot angst, slapeloosheid, dissociatie of andere ontregelende ervaringen. Daarom is het niet verstandig om met kracht een ontwaking te proberen af te dwingen. Bij aanhoudende of verontrustende klachten is medische beoordeling aangewezen.
5. Kundalini en de ontwikkeling van de menselijke geest
Filosofisch is vooral de relatie tussen kundalini en bewustwording van belang. Binnen bepaalde tantrische tradities wordt de menselijke geest in zijn gewone toestand beschouwd als sterk gericht op de zintuiglijk waarneembare wereld. De mens identificeert zich daardoor met zijn lichaam, gedachten, gevoelens en persoonlijkheid. De geestelijke ontwikkeling bestaat vervolgens uit het geleidelijk doorzien van deze [onbewuste] vereenzelviging.
Het ontwaken van kundalini wordt dan opgevat als een proces, waarin het bewustzijn zich van zijn zintuiglijke beperkingen bevrijdt en zijn diepere oorsprong leert kennen. Hierin zijn overeenkomsten te herkennen met andere spirituele stromingen, waaronder het neoplatonisme (Plotinos, Oudgrieks: Πλωτῖνος) en bepaalde vormen van christelijke mystiek [Athos: het gebed van het hart].
Bij Plotinos bijvoorbeeld keert de ziel zich van de uiterlijke wereld naar haar innerlijke oorsprong, om uiteindelijk de vereniging met het Ene te zoeken. Toch bestaat er een wezenlijk verschil: bij Plotinos is die terugkeer vooral een metafysisch en contemplatief proces, terwijl kundalini-yoga daarnaast een specifieke subtiele lichaamsleer en oefeningen kent.
6. Is kundalini wetenschappelijk aangetoond?
De neurowetenschap heeft geen bewijs gevonden voor het bestaan van kundalini als een zelfstandige, meetbare energie. Wel zijn verschillende effecten van meditatie en yoga wetenschappelijk onderzocht. Zo kunnen deze praktijken invloed hebben op aandacht, stressbeheersing, lichaamsbewustzijn en bepaalde patronen van hersenactiviteit. Ook kunnen veranderingen in het autonome zenuwstelsel gepaard gaan met warmtegevoelens, tintelingen en spontane [golvende] spierbewegingen.
Er bestaat echter geen algemeen aanvaarde biologische verklaring die alle ervaringen omvat, die als kundalini-ontwaking worden beschreven. Het is daarom wetenschappelijk zorgvuldiger om kundalini te beschouwen als een traditioneel spiritueel begrip dat bepaalde innerlijke ervaringen en processen van bewustzijnsverandering beschrijft, zonder te veronderstellen dat daarmee een nieuwe fysiologische energievorm is vastgesteld.
7. Moet kundalini actief worden opgewekt?
Niet alle yogatradities beschouwen het opwekken van kundalini als een doel op zichzelf. Sommige benadrukken juist dat geestelijke ontwikkeling geleidelijk behoort te verlopen, door zelfkennis, een ethische levenshouding, meditatie en het streven naar innerlijk evenwicht. Vanuit dit gezichtspunt is niet het opwekken van bijzondere ervaringen het belangrijkste, maar de ontwikkeling van bewustzijn, zelfbeheersing en medeleven [geestelijke ontwikkeling].
Samenvattend: kundalini betekent oorspronkelijk 'de opgerolde' en verwijst binnen bepaalde Indiase, spirituele yogatradities naar een sluimerende goddelijke kracht in de mens. Haar ontwaking wordt gezocht door meditatie, yoga, ademregulering, mantra's en andere spirituele praktijken. De beschreven ervaringen kunnen intens zijn, maar hun interpretatie als een opstijgende goddelijke energie is niet wetenschappelijk aangetoond.
Een bijzonder belangwekkende vervolgvraag is of de kundalini-ontwaking overeenkomsten vertoont met de vier geestelijke vermogens - waarnemen, denken, voelen en willen - en met het proces waarbij de menselijke geest zijn aandacht van de buitenwereld naar zichzelf keert. Daarbij zou een vergelijking tussen de Indiase yogafilosofie, het neoplatonisme en geestkunde [dit werd door ChatGPT voorgesteld] verhelderend kunnen zijn.
lees voor 'kundalini' ook het boek van de theosoof C.W. Leadbeater in het Literatuuroverzicht
terug naar de woordenlijst K
terug naar het weblog
^